آژانس بینالمللی انرژی میگوید قطر در دهه آینده سریعترین رشد صادرات گاز طبیعی در جهان را ثبت خواهد کرد و همراه با ایالات متحده، بر بیشتر بازارهای نوظهور گاز جهانی تسلط خواهد یافت. اما ارزیابی این آژانس برای ایران چندان مثبت نیست. ایران سال گذشته حدود ۱۵ میلیارد متر مکعب گاز صادر کرده، اما طبق برآورد این آژانس، در دهه پیش رو هیچ مازاد گازی برای صادرات نخواهد داشت.
در گزارش «چشمانداز انرژی جهان ۲۰۲۵» آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی میکند که تولید سالانه گاز قطر از ۱۷۰ میلیارد متر مکعب فعلی به ۳۰۰ میلیارد متر مکعب تا سال ۲۰۳۵ افزایش خواهد یافت، در حالی که صادرات گاز این کشور ۲.۵ برابر سطح فعلی خواهد شد.
افزایش تولید و صادرات گاز قطر ناشی از میدان «North Field»، مشترک با میدان پارس جنوبی ایران است. در سالهای اخیر، قطر قراردادهایی به ارزش ۳۹ میلیارد دلار با شرکتهای بزرگ بینالمللی انرژی برای توسعه این میدان و گسترش ظرفیت مایعسازی گاز طبیعی خود امضا کرده است؛ انتظار میرود این رقم در سالهای آینده به ۵۰ میلیارد دلار افزایش یابد.
در حالی که ایران برای جبران کسری داخلی خود امید به واردات گاز از روسیه و ترکمنستان دارد، قطر—با بهرهبرداری از همان میدان مشترک—با ایالات متحده برای کنترل بازارهای جهانی گاز رقابت میکند و در آستانه بازپسگیری عنوان بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی مایع جهان است.
ایران تنها دو قرارداد صادرات گاز دارد:
۱. قرارداد بیستساله برای تأمین ۱۰ میلیارد متر مکعب در سال به ترکیه که در میانه ۲۰۲۶ منقضی میشود. با وجود درخواستهای مکرر تهران، آنکارا برای تمدید آن موافقت نکرده است.
۲. قرارداد صادرات ۲۵ میلیارد متر مکعب در سال به عراق، که ایران به دلیل کمبود گاز در داخل تنها قادر است یکسوم این مقدار را تحویل دهد.
به دلیل کسری روزافزون گاز داخلی، ایران سال گذشته مجموعاً تنها ۱۵ میلیارد متر مکعب گاز به عراق و ترکیه صادر کرده است. بغداد، ناراضی از عدم توانایی ایران در اجرای تعهدات خود و تحت فشار آمریکا، به دنبال تأمینکنندگان جایگزین مانند ترکمنستان و قطر رفته و قراردادهایی برای افزایش تولید گاز خود امضا کرده است. اگر صادرات گاز ایران متوقف شود، دولت سالانه حدود ۴ تا ۵ میلیارد دلار درآمد خود را از دست خواهد داد.
بخش ایرانی میدان، پارس جنوبی» سال گذشته وارد نیمه دوم عمر مفید خود شد و تولید و فشار گاز در حال کاهش است. برای حفظ تولید، ایران نیاز دارد حداقل ۴۰ میلیارد دلار در تأسیسات تقویت فشار سرمایهگذاری کند، از جمله نصب سکویهای عظیم ۲۰ هزار تنی، پانزده برابر سکویهای فعلی، و کمپرسورهای بزرگ. با این حال، کشور هم منابع مالی و هم توان فنی لازم را ندارد و نه روسیه و نه چین قادر به تأمین فناوری مورد نیاز هستند. پارس جنوبی حدود ۷۵ درصد از کل تولید گاز ایران را تشکیل میدهد.
در حالی که ایران با کاهش تولید دست و پنجه نرم میکند، قطر با کمک شرکتهای بزرگ انرژی غربی سیستمهای تقویت فشار در «North Field» نصب کرده و از سال ۲۰۲۳ وارد فاز جدید توسعه شده است. این میدان مشترک—بزرگترین مخزن گاز جهان با حدود ۵۰ تریلیون متر مکعب ذخایر—دو سوم آن در آبهای قطری و یک سوم در آبهای ایران قرار دارد.
قطر در حال حاضر سالانه ۷۷ میلیون تن گاز طبیعی مایع (معادل حدود ۱۱۰ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی) صادر میکند و برنامه دارد این مقدار را تا ۱۲۶ میلیون تن در ۲۰۲۷ افزایش دهد و تا ۱۴۲ میلیون تن (حدود ۱۹۰ میلیارد متر مکعب) در ۲۰۳۰ برساند.
ایران در مقابل نتوانسته است پروژههای توسعه میدانهای گازی خود را در سالهای اخیر پیش ببرد. با اینکه ۳۳ تریلیون متر مکعب ذخایر دارد، دومین ذخایر بزرگ گاز جهان پس از روسیه، کشور با کمبود گاز در تمام طول سال مواجه است و کسری در زمستان به ۲۵۰ میلیون متر مکعب در روز میرسد. مقامات ایرانی هشدار دادهاند که اگر پروژههای توسعه میدان گازی به تعویق بیفتند، کسری گاز کشور ممکن است ظرف دهه آینده سه برابر شود.
وضعیت روسیه
آژانس بینالمللی انرژی همچنین میگوید تولید و صادرات گاز روسیه تا سال ۲۰۳۵ رشدی نخواهد داشت. قبل از حمله روسیه به اوکراین در ۲۰۲۲، اتحادیه اروپا سالانه ۱۵۰ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی از روسیه وارد میکرد که ۴۰ درصد صادرات این کشور بود. تا سال گذشته این رقم به ۵۲ میلیارد متر مکعب کاهش یافته و پیشبینی میشود تا پایان ۲۰۲۶ به صفر برسد.
اگرچه روسیه صادرات گاز به چین را افزایش داده است، حجم آن هنوز بسیار کمتر از میزان لازم برای جبران از دست دادن بازار اروپا است. آژانس پیشبینی میکند تولید گاز روسیه تا سال ۲۰۳۵ حدود ۶۸۰ میلیارد متر مکعب باقی بماند و کل صادرات گاز طبیعی و گاز مایع آن نزدیک به ۱۶۰ میلیارد متر مکعب در سال باشد.
در مقابل عقبنشینی ایران و رکود روسیه، ایالات متحده و قطر در حال گسترش زیرساختهای صادرات گاز مایع خود برای پاسخ به تقاضای جهانی هستند. آژانس بینالمللی انرژی میگوید در حال حاضر ۳۰۰ میلیارد متر مکعب ظرفیت جدید صادرات گاز مایع برنامهریزی شده است که تا ۲۰۳۰ راهاندازی میشود و ۵۰ درصد افزایش در عرضه جهانی گاز مایع را نشان میدهد. نیمی از این ظرفیت در ایالات متحده و ۲۰ درصد در قطر ساخته میشود.
با نگاه به ۲۰۳۵، آژانس میگوید قطر پیشتاز منطقه خواهد بود و تولید خود را از ۱۷۰ میلیارد متر مکعب در ۲۰۲۴ به بیش از ۳۰۰ میلیارد متر مکعب در ۲۰۳۵ خواهد رساند. در همین حال، پیشبینی میشود تولید گاز عربستان طی دهه آینده دو برابر شود و به ۱۵۰ میلیارد متر مکعب در سال برسد، اما این رشد صرفاً برای مصرف داخلی و عمدتاً جایگزینی نفت در تولید برق استفاده خواهد شد.
دیپلماتها اغلب سیاستها را بر اساس شرایط فعلی طراحی میکنند، اما تغییرات در تولید گاز نشاندهنده تحولات سریع در خاورمیانه است. قطر آماده است ثروتمندتر شود و نفوذ خود را افزایش دهد، چشماندازی که در واشنگتن بحثبرانگیز است. کاهش تولید گاز ایران نیز نشان میدهد که حتی اگر رژیم ایران تغییر کند، رژیم جدید نیز برای تأمین مالی بازسازی کشور یا تثبیت سریع اقتصاد با چالش بزرگی روبرو خواهد شد.
اصل این مقاله به قلم دالغا خاتیناوغلو در سایت «مجمع خاورمیانه» منتشر شده است.