در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۵، شرکت سوئیسی فناوری کیفیت هوا «IQAir» تهران را آلودهترین شهر جهان اعلام کرد. یک روز بعد، پایتخت ایران—همراه با چندین شهر بزرگ دیگر—آلودهترین روزهای سال را تجربه کردند. شاخصهای کیفیت هوا در بخشهایی از تهران از حد «بسیار ناسالم» عبور کرد و مشهد، اصفهان، ارومیه، تبریز، قم و چندین شهر خوزستان نیز وارد سطوح هشدار نارنجی و قرمز شدند.
در تبریز، شهروندان کارزار آنلاین گستردهای علیه صدور مجوز دولت برای سوزاندن مازوت در نیروگاهها راهاندازی کردند—آلودهترین سوخت فسیلی که زمانی در اتحاد جماهیر شوروی استفاده میشد و امروز تقریباً در همهٔ کشورها ممنوع است. میزان گوگرد موجود در مازوت تولید داخل ایران ۳.۵ درصد است؛ یعنی هفت برابر بالاتر از حد مجاز برای سوخت دریایی. ایران در فصل سرد سال، روزانه حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیون لیتر مازوت در واحدهای صنعتی و نیروگاهها میسوزاند.
حدود ۷۰ درصد انرژی مصرفی ایران از گاز طبیعی تأمین میشود و تقریباً تمام باقیمانده از فرآوردههای نفتی است.
با وجود در اختیار داشتن دومین ذخایر بزرگ گاز جهان، ایران بهدلیل توسعهنیافتگی مزمن بخش گاز و اتلاف گسترده در تولید و توزیع، با کمبود سالانه و همیشگی گاز مواجه است. در زمستان، زمانی که مصرف خانگی گاز به اوج میرسد، مازوت جای بخش بزرگی از سوخت صنایع و نیروگاهها را میگیرد.
وزیر نفت ایران اخیراً اعلام کرده است که کشور در زمستان امسال با کسری روزانهٔ ۳۰۰ میلیون مترمکعب گاز روبهرو خواهد بود—رقمی عظیم که معادل کل مصرف روزانهٔ گاز ترکیه در زمستان است؛ کشوری با جمعیتی مشابه ایران اما اقتصادی ۴.۵ برابر بزرگتر.
ترکیب نامتوازن انرژی نیز بحران انرژی ایران را تشدید میکند: حدود ۷۰ درصد انرژی ایران از گاز طبیعی و تقریباً تمام بقیه از فرآوردههای نفتی تأمین میشود. در مقابل، ترکیه دارای سبد انرژی متنوع با سهم قابلتوجهی از انرژیهای تجدیدپذیر است. ایران ششمین منتشرکنندهٔ بزرگ گازهای گلخانهای ناشی از سوختهای فسیلی در جهان است و سالانه نزدیک به ۸۰۰ میلیون تُن معادل دیاکسیدکربنِ منتشر میکند.
رئیس انجمن علمی هوای پاک ایران میگوید که آلودگی هوا سالانه ۵۸ هزار مرگومیر و ۱۲ میلیارد دلار هزینهٔ درمانی برای ایران به بار میآورد. او میگوید بیش از ۷۵ درصد آلودگی هوای ایران از بخش انرژی ناشی میشود. علیرضا رئیسی، معاون وزیر بهداشت، نیز به بهرهوری بسیار پایین و مصرف سوخت بسیار بالای خودروهای تولید داخل بهعنوان یک عامل مهم آلودگی اشاره میکند.
خودروسازان داخلی ایران سالانه حدود یک میلیون خودرو تولید میکنند که همگی برای بازار داخلی عرضه میشود. به گفتهٔ کارشناسان، بهرهوری انرژی این خودروها به اندازهای پایین است که دو برابر استانداردهای جهانی سوخت مصرف میکنند.
همزمان، بهدلیل ناتوانی دولت در توسعهٔ ظرفیت پالایشگاهی، حجم فزایندهای از افزودنیهای پتروشیمی برای جبران کمبود بنزین به آن اضافه میشود. اسناد وزارت نفت نشان میدهد که در سال ۲۰۱۸ فقط ۵ درصد بنزین مصرفی حاوی افزودنیهای پتروشیمی بود، اما این رقم اکنون به ۲۰ درصد رسیده است.
سهچهارم بنزین ایران دارای عدد اکتان ۸۷ است و کشور تنها مقادیر محدودی بنزین یورو ۴ و یورو ۵ تولید میکند.
سالهاست که لابی خودروسازی ایران با فشار بر دولت، واردات خودروهای خارجی را ممنوع کرده بود. اما طی دو سال گذشته، در پی افزایش انتقادهای عمومی نسبت به کیفیت خودروهای داخلی، دولت سرانجام واردات خودرو را آزاد کرد. دادههای گمرکی نشان میدهد در هفت ماه نخست سال مالی جاری، که از ۲۱ مارس آغاز شده، حدود ۴۲ هزار خودروی وارداتی وارد کشور شده است—بسیاری از آنها مدلهای توربوشارژ یا هیبرید. این خودروها نیازمند بنزین با اکتان ۹۵ هستند. دولت از اول دسامبر قیمت بنزین ۹۵ اکتان را ۰.۵۵ دلار در هر لیتر تعیین کرده که پیش از این بین ۰.۰۱۵ تا ۰.۰۳ دلار بود.
اگرچه بنزین در ظاهر همچنان ارزان است، اما این موضوع تنها نتیجهٔ سقوط ارزش ریال است.
پیش از این، مالکان خودرو ماهانه تا ۶۰ لیتر بنزین با قیمت یارانهای ۰.۰۱۵ دلار میگرفتند و مازاد آن ۰.۰۳ دلار بود. اما از ۲۵ نوامبر، رانندگانی که بیش از ۱۶۰ لیتر در ماه مصرف میکنند، باید برای مصرف اضافی ۰.۰۴۴ دلار بپردازند. خودروهای نیازمند بنزین ۹۵ اکتان نیز بدون توجه به سهمیه، باید ۰.۵۵ دلار برای هر لیتر بپردازند. عملاً کسانی که طی دو سال گذشته خودروهای توربوشارژ یا هیبرید خریدهاند، اکنون ناچارند بنزینی با قیمت جهانی مصرف کنند.
اگرچه بنزین در ظاهر همچنان ارزان است، اما این مسئله عمدتاً ناشی از سقوط ارزش ریال—پیامد مستقیم سوءمدیریت اقتصادی جمهوری اسلامی—است. ریال طی یک دههٔ گذشته ۹۸ درصد ارزش خود را از دست داده است. در سال ۲۰۱۹، افزایش شدید قیمت بنزین اعتراضات گسترده و سرکوب خونین را در پی داشت؛ گزارشها نشان میدهد نیروهای امنیتی دستکم ۳۲۴ معترض را کشتهاند. روند سقوط ریال همچنان ادامه دارد و از ۲۰۱۹ تاکنون ارزش دلار در برابر ریال ۹ برابر شده است.
این مجموعه حوادث نشان میدهد که آلودگی در حال تبدیل شدن به یکی از مؤلفههای «طوفان کامل» در ایران است. آنچه بیش از همه رژیم ایران را نگران میکند مسائلی است که میتواند همهٔ ایرانیان—صرف نظر از طبقهٔ اجتماعی، باور، قومیت یا مذهب—گرد هم آورد. آلودگی میان فقیر و غنی یا میان گروههای مختلف تفاوتی نمیگذارد. با وابستگی روزافزون ایرانیان به سوختهای بسیار آلاینده و ناتوانی در دسترسی به انرژی پاک—چه به دلیل گرانی و چه کمبود—آلودگی احتمالاً بار دیگر به شعار مشترک ایرانیان و نشانهٔ آشکار شکست حکمرانی تبدیل خواهد شد.
این مقاله در اصل در وبسایت Middle East Forum منتشر شده است.