نوشته: جوزف اپستاین و دالغا خاتیناوغلو
ایران با یک بحران اضطراری آب روبهروست که به گفته آبشناسان و کارشناسان محیطزیست، ممکن است اکنون به مرحلهای غیرقابل بازگشت رسیده باشد. مخازن اصلی آب بهشدت تخلیه شدهاند، ذخایر آبهای زیرزمینی در حال نابودی است و مقامهای ارشد کشور آشکارا درباره جیرهبندی آب برای شهروندان و حتی احتمال تخلیه پایتخت به دلیل کمبود آب هشدار میدهند. هرچند این بحران اغلب به خشکسالی یا تغییرات اقلیمی نسبت داده میشود، اما کارشناسان تأکید میکنند که منشأ آن عمدتاً انسانی است؛ نتیجه انباشته دههها برداشت بیشازحد، سوءمدیریت و ناتوانی در نوسازی نظام حکمرانی آب.
بهطور متناقض، بسیاری از مؤثرترین راهحلهای فنی برای بحران آب ایران پیشتر توسط رقیب منطقهای این کشور، یعنی اسرائیل، توسعه یافتهاند. اسرائیل با نوآوری در آبیاری قطرهای، تصفیه فاضلاب، شیرینسازی آب دریا و مدیریت یکپارچه منابع آب، در شرایط طبیعی سختتری نسبت به آنچه ایران امروز با آن مواجه است، به امنیت آبی دست یافته است. این مقاله استدلال میکند که بحران ایران دیگر مسئله کمبود آگاهی یا فناوری نیست، بلکه ناشی از موانع سیاسی، مالی و نهادی است و اینکه رویکردهای آزمودهشده اسرائیلی، حتی اگر بهطور غیرمستقیم در دسترس قرار گیرند، همچنان میتوانند از وخیمترین پیامدهای بیثباتکننده بحرانی بکاهند که به گفته کارشناسان دیگر بهطور کامل قابل بازگشت نیست.
پارادوکس ژئوپلیتیک
بزرگترین طنز تلخ ماجرا این است که فناوریهایی که بیشترین تناسب را با بحران آب ایران دارند، توسط اسرائیل توسعه یافته و اثبات شدهاند؛ کشوری که ایران با آن روابط دیپلماتیک ندارد و موضعی خصمانه در قبال آن اتخاذ کرده است. انتقال مستقیم این فناوریها در شرایط سیاسی کنونی امکانپذیر نیست.
با این حال، مسیرهای غیرمستقیم وجود دارد. سازمانهای بینالمللی آب، بانکهای توسعه چندجانبه و نهادهای تخصصی سازمان ملل متحد میتوانند بهطور بالقوه نقش واسطه را در انتقال فناوری و تقویت ظرفیتهای فنی ایفا کنند.
برخی از فناوریهای آبی اسرائیل آنچنان فراگیر شدهاند که از طریق تأمینکنندگان غیراسرائیلی—که تحت مجوز تولید میکنند یا توانمندیهای مشابهی توسعه دادهاند—در دسترس هستند. اصول بنیادین این فناوریها، از جمله آبیاری دقیق، تصفیه پیشرفته فاضلاب، شیرینسازی کارآمد و مدیریت هوشمند آب، مستقل از منبع فناوری قابل اجراست.
ابعاد بحران آب ایران
آمار رسمی دولت ایران نشان میدهد که میانگین سطح ذخیره سدهای کشور تنها حدود ۳۳ درصد است و چهار سد از پنج سد اصلی تأمینکننده آب تهران خشک شدهاند. سد باقیمانده نیز در وضعیتی بسیار شکننده قرار دارد و فقط برای چند هفته مصرف پایتخت آب ذخیره کرده است.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، اخیراً با اشاره به شدت بحران اعلام کرده است که میزان بارش در سال آبی جاری—که چند ماه پیش آغاز شده—«صفر» بوده است. او هشدار داد: «اگر ظرف یک ماه آینده در تهران بارندگی رخ ندهد، ناچار به جیرهبندی آب خواهیم شد؛ و اگر باز هم بارندگی نداشته باشیم، مجبور به تخلیه تهران میشویم.»
وضعیت در چندین استان دیگر کشور بهمراتب وخیمتر از پایتخت است.
بر اساس اعلام وزارت نیرو، ایران سالانه حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب آب مصرف میکند که ۹۰ درصد آن در بخش کشاورزی استفاده میشود. این سطح بسیار بالای مصرف آب کشاورزی عمدتاً ناشی از اتکای گسترده به روشهای سنتی آبیاری، بهویژه آبیاری غرقابی، است.
مهمتر از آن، ۶۰ درصد از کل مصرف آب کشور از آبخوانهای زیرزمینی تأمین میشود که با سرعتی هشداردهنده در حال تخلیهاند. ایران هر سال حدود ۵ میلیارد مترمکعب به کسری آب زیرزمینی خود میافزاید؛ امری که به فرونشست گسترده زمین در مناطق شهری بزرگ، بهویژه تهران و اصفهان، انجامیده است.
علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی و ارزیابی خطر در مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، میگوید: «هجده استان کشور با نرخ فرونشست بیش از ده سانتیمتر در سال مواجهاند. در مرکز تهران، نرخ فرونشست طی دو سال گذشته نسبت به دو سال پیش از آن سه برابر شده است. پهنههای فرونشست در جنوب و جنوبغرب تهران نیز در سالهای اخیر حدود ۴۰ درصد گسترش یافتهاند.»
این وضعیت پایتخت ایران است؛ شهری که در حالت ایدهآل باید مرکز مدیریت منابع آب کشور باشد. با این حال، ۶۰ درصد آب تهران از منابع زیرزمینی تأمین میشود. بیش از نیمی از مصرف سالانه ۲٫۵ میلیارد مترمکعبی آب شهر در بخش کشاورزی استفاده میشود و ۳۰ درصد آب شرب نیز به دلیل فرسودگی شبکه توزیع از دست میرود.
بُعد مهم دیگر بحران، خشکشدن سریع تالابها و دریاچههای ایران است. محمدرضا رضاییکوچی، رئیس کمیسیون عمران مجلس، اعلام کرده است که ۶۶ درصد از تالابهای اصلی کشور خشک شدهاند.
انقلاب آب اسرائیل؛ الگویی برای مقایسه
اسرائیل با بسیاری از چالشهای اقلیمی مشابه ایران مواجه است، از جمله بارندگی محدود، نرخ بالای تبخیر و افزایش تقاضا. بررسی رویکرد اسرائیل، شکافهای فناورانه و سیاستی مشخصی را در نظام مدیریت آب ایران آشکار میکند.
اسرائیل در دهه ۱۹۶۰ پیشگام فناوری آبیاری قطرهای شد و امروز حدود ۷۵ درصد اراضی کشاورزی این کشور از سامانههای آبیاری قطرهای یا ریزآبیاری استفاده میکنند. این روشها آب را با دقت مستقیم به ریشه گیاه میرسانند و مصرف آب را در مقایسه با آبیاری غرقابی ۳۰ تا ۷۰ درصد کاهش میدهند و در بسیاری موارد باعث افزایش عملکرد محصول نیز میشوند.
هدررفت آب در کشاورزی ایران در سطح منطقه بیسابقه است. کشاورزی ایران حدود ۹۰ میلیارد مترمکعب آب مصرف میکند، اما ترکیه—با ۴۰ درصد مصرف آب کمتر—۳۰ درصد تولید کشاورزی بیشتری دارد. ایران بارندگی کمتری نسبت به ترکیه دریافت میکند، اما ۷۰ درصد بارش آن به دلیل سرمایهگذاری ناکافی در جمعآوری و ذخیره آب باران تبخیر میشود، در حالی که این رقم در ترکیه حدود ۵۰ درصد است.
با توجه به این ارقام، اگر ایران حتی در ۵۰ درصد از اراضی کشاورزی خود آبیاری قطرهای به سبک اسرائیل را اجرا کند، صرفهجویی سالانه آب میتواند به ۲۰ تا ۳۰ میلیارد مترمکعب برسد.
اسرائیل حدود ۹۰ درصد فاضلاب خود را تصفیه و برای کشاورزی بازچرخانی میکند که بالاترین نرخ در جهان به شمار میرود. این عملکرد تفاوتی چشمگیر با وضعیت ایران دارد.
ایران در میان ۱۸۰ کشور جهان از نظر جمعآوری و تصفیه فاضلاب شهری رتبه ۱۰۳ را دارد که بدترین جایگاه در منطقه محسوب میشود. تنها ۵۰ درصد خانوارهای ایرانی به شبکه فاضلاب متصلاند و فقط ۲۰ درصد فاضلاب جمعآوریشده تصفیه و برای کشاورزی یا صنعت بازاستفاده میشود.
اگر ایران زیرساخت فاضلابی مشابه اسرائیل توسعه داده بود، بخش قابل توجهی از مصرف سالانه ۸ میلیارد مترمکعب آب شرب کشور میتوانست برای مصارف غیرشرب بازیافت شود. در عوض، فاضلاب تصفیهنشده اغلب به چاهها یا محیط اطراف تخلیه میشود و آبخوانهای زیرزمینی را آلوده میکند.
فناوریهای تصفیه فاضلاب اسرائیل، از جمله فرآیندهای پیشرفته زیستی و غشایی، با موفقیت به مناطق کمآب جهان صادر شدهاند. رویکرد یکپارچه این کشور، تصفیهخانههای متمرکز را با شبکههای توزیع پیشرفته ترکیب میکند که آب بازیافتی را مستقیماً به مصرفکنندگان بخش کشاورزی میرساند.
اسرائیل اکنون حدود ۸۵ درصد آب مصرف خانگی خود را از طریق شیرینسازی تأمین میکند و پنج تأسیسات بزرگ شیرینسازی در امتداد ساحل مدیترانه دارد. فناوری شیرینسازی با روش اسمز معکوس در این کشور به یکی از کممصرفترین فناوریهای جهان از نظر انرژی تبدیل شده و هزینه آن به حدود ۴۱ سنت برای هر مترمکعب کاهش یافته است.
اصل این مقاله در وبسایت شورای آتلانتیک منتشر شده است.