در حالی که سرمایهگذاری خارجی چین در پروژههای «ابتکار کمربند و جاده» سال گذشته نسبت به ۲۰۲۴ حدود ۶۲ درصد افزایش یافت و از ۸۵ میلیارد دلار فراتر رفت، دو کشور تحت تحریم—روسیه و ایران، که خود را مهمترین شرکای چین میدانند—تقریباً هیچ سهمی از این سرمایهگذاریها دریافت نکردند.
گزارش جدید «مرکز تأمین مالی و توسعه سبز» نشان میدهد ارزش قراردادهای ساختوساز چین مرتبط با پروژههای ابتکار کمربند و جاده نیز سال گذشته از ۱۲۸ میلیارد دلار عبور کرد که نسبت به ۲۰۲۴ افزایشی ۸۱ درصدی را ثبت میکند.
در حالی که سرمایهگذاری چین در آسیای مرکزی—در همسایگی مستقیم روسیه—با جهشی ۳۷۵ درصدی به ۲۸.۵ میلیارد دلار رسید، رقم مربوط به روسیه تنها ۶۷۴ میلیون دلار بود؛ یعنی ۳۸ برابر کمتر از قزاقستان، همسایه روسیه.
حجم قراردادهای ساختوساز چین در خاورمیانه نیز سال گذشته به ۳۹.۵ میلیارد دلار رسید و پس از آفریقا در رتبه دوم قرار گرفت. همانند سالهای گذشته، ایران هیچ سرمایهگذاری چینی دریافت نکرد.
این وضعیت چهار سال پس از امضای «توافقنامه همکاری جامع» میان تهران و پکن رخ میدهد؛ توافقی که هدف آن جذب ۴۰۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری چینی بود. در این دوره، تنها همکاری عمده میان دو کشور، خرید نفت ایران با تخفیفهای سنگین و تحت تحریم توسط چین بوده است؛ آن هم عمدتاً از سوی پالایشگاههای کوچک و مستقل موسوم به «تیپات». حتی این تجارت نیز در نیمه دوم سال گذشته کاهش یافت و بنا بر دادههای شرکت اطلاعات کالایی «کپلر»، ارسال نفت ایران به چین ۴۰ درصد افت کرد و تا پایان سال به حدود یک میلیون بشکه در روز رسید.
در میان کشورهای خاورمیانه، مصر، عربستان سعودی و عراق در صدر مقاصد پروژههای چینی قرار گرفتند. میزان درگیری چین در چارچوب ابتکار کمربند و جاده در عربستان سعودی به ۱۹.۸ میلیارد دلار رسید که سومین رقم بالای جهان است و عراق نیز ۴.۵ میلیارد دلار را به خود اختصاص داد. عربستان سعودی همچنین بزرگترین میزان مشارکت چین در انرژیهای سبز را در سال گذشته تجربه کرد که ارزشی حدود ۵.۲ میلیارد دلار داشت. مجموع سرمایهگذاری چین در قالب ابتکار کمربند و جاده در عربستان سعودی از ۲۰۱۳ تا سال گذشته به ۴۰ میلیارد دلار رسید و پس از پاکستان در رتبه دوم قرار گرفت.
بر اساس برآوردهای مرکز تأمین مالی و توسعه سبز، قزاقستان در سال ۲۰۲۵ بزرگترین دریافتکننده سرمایهگذاری ابتکار کمربند و جاده بود و حدود ۲۵.۸ میلیارد دلار جذب کرد؛ پس از آن مصر با ۱۰.۲ میلیارد دلار قرار داشت.
ابتکار کمربند و جاده که در سال ۲۰۱۳ آغاز شد، طرح شاخص پکن برای توسعه زیرساختهای جهانی بهمنظور گسترش مسیرهای تجاری و تعمیق حضور اقتصادی چین در سراسر آسیا، آفریقا، خاورمیانه و فراتر از آن است؛ طرحی که حوزههایی چون حملونقل، انرژی، بنادر و بهطور فزاینده پروژههای سبز و دیجیتال را در بر میگیرد.
از زمان آغاز این ابتکار، مجموع مشارکتهای ثبتشده توسط مرکز تأمین مالی و توسعه سبز به ۱.۴ تریلیون دلار رسیده است—حدود ۸۳۷ میلیارد دلار در قالب قراردادهای ساختوساز و ۵۶۱ میلیارد دلار در قالب سرمایهگذاریهای غیرمالی.
در مجموع، کشورهای پیرامون ایران و روسیه در کانون تمرکز مالی چین قرار دارند، در حالی که این دو کشور تحت تحریم از مزایای همکاریهای مالی و تجاری با پکن کنار گذاشته شدهاند. این امر بازتابدهنده اولویتهای عملگرایانه چین و ترجیح آن برای پرهیز از موضعگیریهای ایدئولوژیک یا تقابل مستقیم با غرب است.
ایران و روسیه نهتنها در پروژههای ساختوساز، انرژی و سرمایهگذاری از کشورهای منطقه عقب ماندهاند، بلکه همزمان با گسترش سریع روابط تجاری چین با آسیای مرکزی و خاورمیانه، هر دو کشور در سال ۲۰۲۵ کاهش تجارت با چین را نیز تجربه کردند.
دادههای گمرک چین نشان میدهد که سال گذشته، صادرات چین به روسیه به ۱۰۳ میلیارد دلار رسید که ۷ درصد کاهش داشت و واردات چین از روسیه نیز با افت ۱۰ درصدی به ۱۲۵ میلیارد دلار رسید. صادرات چین به ایران ۲۲ درصد کاهش یافت و به کمتر از ۷ میلیارد دلار سقوط کرد، در حالی که واردات چین از ایران—بهاستثنای نفت و فرآوردههای نفتی—۳۲ درصد کاهش یافت و به تنها ۳ میلیارد دلار رسید.
در نقطه مقابل، تجارت دوجانبه چین و اسرائیل—مهمترین رقیب منطقهای ایران—سال گذشته به حدود ۳۳ میلیارد دلار رسید و رشدی نزدیک به ۴۸ درصد را ثبت کرد. صادرات اسرائیل به چین در سال ۲۰۲۵ با افزایشی ۱۰۳ درصدی به بیش از ۱۷ میلیارد دلار رسید.
این افت شدید در تجارت چین با روسیه و ایران در حالی رخ داده که کل تجارت چین با کشورهای آسیای مرکزی برای نخستین بار از ۱۰۰ میلیارد دلار فراتر رفت. صادرات چین به کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز سال گذشته ۱۱ درصد افزایش یافت و به ۱۶۲ میلیارد دلار رسید. تراز تجاری چین با کشورهای خلیج فارس تا حد زیادی متعادل است.
با توجه به اینکه ایران و روسیه کمتر از ۴ درصد از کل تجارت چین را تشکیل میدهند، این دو کشور تحت تحریم نباید انتظار حمایت سیاسی کامل از سوی پکن داشته باشند.
این مقاله در اصل در Middle East Forum منتشر شده است.