İranın artan daxili qaz çatışmazlığına və yüksək dərəcədə çirkləndirici mazutdan geniş istifadə edilməsinə baxmayaraq, rəsmi Türkiyə enerji statistikasına görə, ölkənin Türkiyəyə qaz tədarükləri artmaqda davam edir.
Türkiyə Enerji Nazirliyinə bağlı Enerji Bazarını Tənzimləmə Qurumunun (EPDK/EMRA) yeni açıqladığı məlumatlara əsasən, İran 2025-ci ilin ilk doqquz ayında Türkiyəyə 5,5 milyard kubmetrdən çox qaz ixrac edib — bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 17%, 2023-cü illə müqayisədə isə 45% artım deməkdir.
Sərt Qərb və beynəlxalq sanksiyalar altında qalan Tehran, görünür ki, daxildə ciddi qaz qıtlığı ilə üzləşsə də, xaricdən gələn gəlirləri artırmağa çalışır.
2025-ci ilin ortalarında İran İnternəşnal tərəfindən əldə edilən gizli Neft Nazirliyi sənədi göstərirdi ki, ölkədə mazut istehlakı ötən il təxminən yarıbayarı artıb.
Bu da, mazutun dünyada ən çirkli fosil yanacaq növlərindən biri olmasına baxmayaraq baş verib.
Bu il mazut istehlakının nə qədər yüksəldiyi hələlik məlum deyil, lakin neft nazirinin müavini bildirib ki, İran bu qışın pik tələbat dövründə gündəlik 300 milyon kubmetr qaz çatışmazlığı yaşayacaq. Ötən il bu rəqəm 250 milyon, 2023-cü ildə isə 200 milyon kubmetr idi.
Qaranlıq mənzərə
Havanın soyuması və ölkə boyunca məişət qaz tələbatının artması ilə sənaye müəssisələri və elektrik stansiyaları getdikcə daha çox mazut yandırmağa başlayıb. Bu isə paytaxt Tehran da daxil olmaqla böyük şəhərlərdə təhlükəli hava çirklənməsinə səbəb olur.
İran Ətraf Mühitin Mühafizəsi Təşkilatının Tehrandakı elektrik stansiyalarına verilən mazut və dizel haqqında son hesabatı göstərir ki, yanacaqda kükürd miqdarı beynəlxalq standartlardan 10–100 dəfə yüksəkdir.
İran Türkiyəyə qaz ixracını dayandırsaydı, daha təmiz fosil yanacağı olan təbii qaz sayəsində daxili mazut istehlakını gündə təxminən 20 milyon litr azaltmaq mümkün olardı.
Lakin İran İslam Respublikası Türkiyəyə qaz ixracını davam etdirməkdə israrlıdır və İraqa da təxminən eyni həcmdə qaz tədarük edir.
Ötən il İran 15 milyard kubmetr qaz ixrac edib ki, bu da enerji baxımından 15 milyard litr mazuta ekvivalentdir. Əgər ixrac dayandırılsaydı, ölkə yalnız mazut yandırmaqdan qurtulmazdı, həm də gündəlik 7 milyon litr dizel qənaət etmiş olardı.
İran niyə qaz çatışmazlığı yaşayır?
Qaz çatışmazlığının bir hissəsi hökumətin maliyyə çətinlikləri və yerli neft şirkətlərinin texniki imkanlarının məhdudluğu səbəbindən qaz hasilatı layihələrinin inkişafının ləngiməsindən qaynaqlanır.
Sərt Qərb və beynəlxalq sanksiyalar ölkənin onsuz da köhnəlmiş enerji infrastrukturunun yenilənməsini daha da çətinləşdirib.
Məsələn, BP statistikasına görə, 2010–2020-ci illər arasında İranın qaz hasilatı orta illik 5,2% artıbsa, son illərdə bu artım 1–2%-ə düşüb.
Digər kritik amil isə Qətərlə birgə sahibləndiyi Cənub Pars qaz yatağının İran sektorunda təzyiqin azalmasıdır — bu azalma 2024-cü ildən başlayıb. Cənub Pars İran qazının üçdə ikisindən çoxunu təmin edir.
İllər əvvəl Qətər böyük Qərb enerji şirkətləri ilə əməkdaşlıq edərək öz hissəsində (North Field) 20 min tonluq platformalar — İranın hazırkı dəniz platformalarından 15 dəfə ağır — və nəhəng kompressorlar quraşdırıb.
Lakin nə İran, nə də onun Çin tərəfdaşları belə iri miqyaslı avadanlıq istehsal etmək qabiliyyətinə malikdir.
Təzyiqin azalması
Təxminən doqquz ay əvvəl İran Neft Nazirliyi Cənub Parsda təzyiqi artırmaq üçün dörd yerli şirkətlə 17 milyard dollarlıq müqavilə imzaladı. Amma 20 min tonluq platformalar qurmaq əvəzinə, layihədə 4 min tonluq platformalar və tələb olunan nəhəng kompressorlar yerinə daha zəif kompressorlar nəzərdə tutulub.
Hazırda Cənub Parsın Qətər sektorunda çalışan, BP-nin Xəzər dənizindəki nəhəng platformalarından birinin dizayneri olan İran–Britaniya neft-qaz mühəndisi İran İnternəşnala müsahibəsində bildirib ki, müqavilədə göstərilən platforma və kompressor spesifikasiyaları yataqdakı təzyiq azalmasını aradan qaldırmağa qətiyyən yetərli deyil.
Adının açıqlanmamasını istəyən mühəndis əlavə edib ki, İran sektorunda təzyiqi bərpa etmək üçün tam elektrik stansiyası, nəhəng kompressorlar və müxtəlif qaz axınlarını və kondensatları ayırma qurğularını yerləşdirə biləcək çox daha böyük platformalar lazımdır.
İranın Cənub Pars sektorunda təzyiq iki il əvvəl 120 bar idi, lakin o vaxtdan bəri hər il 6 bar azalır və bu da qaz hasilatını xeyli azaldır.
MAPNA şirkətinin baş direktoru Məhəmməd Oliyə — 17 milyard dollarlıq müqavilə alan dörd şirkətdən birinin rəhbəri — bu ayın əvvəlində bildirib ki, “təzyiqi artırma layihəsi üçün hələ heç bir maliyyə ayrılmayıb”.
Eyni zamanda, SEPAH-a bağlı Tasnim xəbər agentliyi bildirib ki, müqavilə mart ayında imzalansa da, indiyədək yalnız bir sıra araşdırma iclasları və ilkin qiymətləndirmələrdən başqa heç bir əməli addım atılmayıb.
Bu məqalənin originalı İnqilis dilində Iran International-da yayımlanıb