دادههای جدید کشتیرانی نشان میدهد که با وجود افزایش چشمگیر بارگیری نفت ایران از پایانههای خلیج فارس در دو ماه گذشته، این کشور در رساندن نفت خام خود به خریداران چینی با مشکل مواجه شده و همین امر باعث انباشت حجم عظیمی از نفت شناور ایران در نزدیکی آبهای چین شده است.
دادههای شرکت تحلیلی کالا Kpler نشان میدهد که در دو ماه گذشته، ایران به طور متوسط کمتر از ۱.۲ میلیون بشکه در روز نفت به چین تحویل داده است؛ این در حالی است که در هشت ماه اول سال ۲۰۲۵ این رقم به طور متوسط ۱.۴۴ میلیون بشکه در روز بوده است.
با این حال، ایران در دو ماه اخیر حجم بارگیری نفت و میعانات گازی از پایانههای صادراتی خلیج فارس خود را به طور قابل توجهی افزایش داده و به ۱.۹۵ میلیون بشکه در روز رسانده است؛ بالاترین رقم از اوت ۲۰۱۸؛ زمانی که تحریمهای نفتی آمریکا علیه جمهوری اسلامی آغاز شد.
از اواخر اوت تا اوایل نوامبر، حجم ذخایر شناور نفت ایران بیش از دو برابر شده و از ۳۶ میلیون بشکه فراتر رفته است.
اخیراً بنیاد دفاع از دموکراسیها (FDD) مقالهای منتشر کرد که با استناد به دادههای TankerTrackers از «افزایش صادرات نفت ایران» سخن گفته بود، اما دادهها را اشتباه تفسیر کرده و بارگیریها را با تحویل واقعی به چین اشتباه گرفته بود. در واقع آنچه جهش داشته، حجم بارگیری است و حجم نفت تخلیهشده در بنادر چین کاهش یافته است.
دادههای Kpler نشان میدهد که از اواخر اوت تا اوایل نوامبر، حجم ذخایر شناور نفت ایران بیش از دو برابر شده و از ۳۶ میلیون بشکه گذشته است؛ این به وضوح نشاندهنده شکاف بزرگ بین حجم بارگیری ایران و مقدار نفتی است که واقعاً در بنادر چین تخلیه میشود.
مشخص نیست چرا ایران بارگیری را افزایش داده یا این رویه تا کی ادامه خواهد داشت، اما در دور قبلی تحریمهای سازمان ملل (۲۰۱۲-۲۰۱۵) – پیش از امضای برجام – ذخیرهسازی شناور نفت ایران به بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه رسیده بود.
تحریمهای سازمان ملل متحد در اواخر سپتامبر به درخواست سه کشور اروپایی عضو برجام به دلیل عدم پایبندی تهران به تعهدات هستهای و امتناع از همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی، دوباره اعمال شد. این تحریمها مستقیماً صادرات نفت ایران را هدف قرار نمیدهند، اما بر کشتیرانی، فروش سوخت به کشتیهای ایرانی، مجوز بازرسی کشتیهای مشکوک، بیمه بار و هوشیاری بانکی بر تراکنشهای مالی تأثیر میگذارند؛ همه اینها چالشهای بیشتری برای عملیات کشتیرانی نفت ایران ایجاد میکند.
ایران با پیشبینی این مشکلات، در حال ارسال حداکثر مقدار ممکن نفت به آبهای نزدیک چین – تنها خریدار نفت خام خود – است تا تأمین پایداری برای تحویل فوری در دسترس داشته باشد.
این استراتژی اما هزینه دور زدن تحریمها را به شدت افزایش میدهد. اجاره دهها نفتکش برای ذخیرهسازی در دریا بار مالی سنگینی تحمیل میکند. در شرایط عادی، اجاره یک نفتکش بزرگ حدود ۱۰۰ هزار دلار در روز هزینه دارد، در حالی که کشتیهای موسوم به «ناوگان سایه» – که ریسک تحریمهای آمریکا را میپذیرند – چندین برابر این مبلغ از ایران دریافت میکنند.
ایران تخفیفهای نفتی خود به خریداران چینی را افزایش داده و اکنون حدود ۱۰ دلار در هر بشکه تخفیف نسبت به قیمت پایین بازار ارائه میدهد.
Kpler ماه گذشته گزارش داد که ایالات متحده در سال جاری فشار بر کشتیهایی که نفت ایران را حمل میکنند افزایش داده است. بیش از ۶۰ درصد کشتیهایی که در دوازده ماه گذشته نفت ایران بارگیری کردهاند، اکنون توسط دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا (OFAC) تحریم شدهاند؛ این رقم سال گذشته ۳۸ درصد بود.
در همین حال، تحلیلگران Kpler و رسانههای بزرگ مانند رویترز گزارش دادهاند که ایران تخفیفهای نفتی خود به خریداران چینی را افزایش داده و اکنون حدود ۱۰ دلار در هر بشکه تخفیف نسبت به قیمت پایین بازار میدهد. در نتیجه، ایران بخش قابل توجهی از درآمد نفتی خود را در فرآیند فرار از تحریمها از دست میدهد.
بانک مرکزی ایران به تازگی گزارشی از درآمدهای صادراتی نفت، فرآوردههای نفتی و گاز در بهار ۱۴۰۴ منتشر کرد که نشان میدهد در سهماهه اول سال مالی ایران (از ۱ فروردین ۱۴۰۴)، درآمدهای صادراتی با ۳ میلیارد دلار کاهش به ۱۵ میلیارد دلار رسید؛ این کاهش احتمالاً ناشی از قیمتهای پایینتر بازار نیز هست.
بر اساس دادههای Kpler، حجم تحویل نفت ایران به چین در این دوره نسبت به مدت مشابه سال قبل تغییر نکرد (۱.۵ میلیون بشکه در روز)؛ بنابراین تنها تغییر واقعی، از دست دادن درآمد بیشتر نفت به دلیل هزینههای فرار از تحریمها و افت قیمت نفت به نظر میرسد.
مقاله اصلی به زبان انگلیسی به قلم دالغا خاتیناوغلو در سایت مجمع خاورمیانه منتشر شده است