مازوت‌سوزی بی‌سابقه؛ رشد ۵۴۰ درصدی در بوشهر و تشدید آلودگی هوا

بررسی داده‌های محرمانه وزارت نفت ایران نشان می‌دهد که اقدامِ به‌شدت آلایندهِ مازوت‌سوزی در نیروگاه‌های کشور طی سال گذشته خورشیدی به‌طور متوسط ۴۶ درصد افزایش یافته است. با این حال، در برخی استان‌ها رشد مازوت‌سوزی به‌مراتب بالاتر از میانگین ملی بوده است. 

بر اساس این آمار، در سال ۱۴۰۳ میزان مازوت‌سوزی در بوشهر ۵۴۳ درصد، در زنجان ۱۷۲ درصد و در کهگیلویه‌ و بویراحمد ۱۵۷ درصد افزایش داشته است. این نرخ در تهران ۸۲ درصد ثبت شده است.

فروش مازوت به تفکیک مراکز فروش شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی (میلیون لیتر در روز)
	1402	1403	رشد سالانه (درصد)
آذربایجان شرقی	1,95	3,00	54
آذربایجان غربی	0,36	0,48	33
اردبیل	0,07	0,09	36
اصفهان	1,48	2,17	47
البرز	0,50	0,61	23
ایلام	0,10	0,14	48
بوشهر	0,05	0,35	543
تهران	0,19	0,34	82
چهارمحال و بختیاری	0,09	0,13	38
خراسان جنوبی	0,14	0,18	23
خراسان رضوی	2,15	2,67	24
خراسان شمالی	0,11	0,26	128
خوزستان	0,50	0,43	-13
زنجان	0,04	0,11	172
سمنان	0,17	0,21	21
سیستان و بلوچستان	0,84	1,52	80
فارس	0,33	0,52	57
قزوین	2,39	4,13	73
قم	0,08	0,12	51
کردستان	0,08	0,09	8
کرمان	0,50	0,63	26
کرمانشاه	1,93	2,70	40
کهگیلویه و بویر احمد	0,02	0,05	157
گلستان	0,08	0,15	91
گیلان	0,07	0,18	144
لرستان	0,05	0,05	0
مازندران	2,47	4,37	77
مرکزی	1,24	1,57	27
هرمزگان	2,13	1,81	-15
همدان	2,44	3,94	61
یزد	0,07	0,07	-3
جمع استانها	22,61	33,04	46

هرچند وضعیت مازوت‌سوزی در پایتخت و سایر نقاط در سال جاری هنوز به‌صورت داده‌محور و مستند قابل سنجش نیست، آلودگی هوا در تهران در روزهای گذشته به‌شدت تشدید شده است؛ تا جایی که  محمدصادق معتمدیان استاندار تهران بابت وضعیت هوا از مردم عذرخواهی کرده، اما هم‌زمان مدعی است در هیچ‌یک از نیروگاه‌های پایتخت مازوت‌سوزی انجام نمی‌شود. او همچنین گفته تمام بنزین مصرفی کلان‌شهر تهران مطابق استاندارد یورو ۴ است.

اما داده‌های محرمانه وزارت نفت روایت دیگری ارائه می‌کند. طبق این داده‌ها، دولت در سال‌های اخیر برای جبران کمبود فزاینده بنزین، به‌طور گسترده به افزودن ترکیبات شیمیایی تولید شده خارج از چرخه پالایشگاهی روی آورده است. این ترکیبات شامل متیل‌ترت‌-بوتیل‌اتر (ام‌تی‌بی‌ای) ــ یک افزودنی پتروشیمیایی ممنوعه در بسیاری از کشورها ــ و دیگر اکتان‌افزاهای آروماتیک است که برای افزایش عدد اکتان به بنزین پالایشگاهی اضافه می‌شوند.

نسبت اختلاط این مواد با بنزین پالایشگاهی در فاصله سال‌های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ حدود چهار برابر افزایش داشته است. این روند حتی در پالایشگاه‌هایی دیده می‌شود که مدعی تولید سوخت مطابق استانداردهای یورو ۴ و یورو ۵ هستند.

بنا بر یک گزارش محرمانه وزارت نفت، پالایشگاه شازند ــ بزرگ‌ترین تولیدکننده بنزین یورویی کشور ــ روزانه حدود ۳۵۰ هزار لیتر ام‌تی‌بی‌ای مصرف می‌کند و پالایشگاه اصفهان ــ دومین تولیدکننده بزرگ ــ روزانه حدود ۳۲۵ هزار لیتر از این ماده استفاده می‌کند. ام‌تی‌بی‌ای به دلیل پتانسیل بالای آلودگی منابع آب زیرزمینی، در کشورهای متعدد ممنوع شده است.

استانداردهای یورو ۴ و یورو ۵ بخشی از مقررات زیست‌محیطی اتحادیه اروپا هستند که برای کاهش آلایندگی سوخت‌های فسیلی و بهبود کیفیت هوا طراحی شده‌اند. اما داده‌های وزارت نفت نشان می‌دهد حدود یک‌سوم بنزین تولیدی ایران به‌طور اسمی با این استانداردها عرضه می‌شود، در حالی که به‌دلیل اختلاط با مواد شیمیایی پرخطر، کیفیت واقعی آن با معیارهای جهانی همخوانی ندارد.

مازوت نیز آلاینده‌ترین سوخت فسیلی است؛ حتی آلاینده‌تر از زغال‌سنگ. با این وجود، مصرف داخلی آن در ایران در سال‌های گذشته به‌شدت افزایش یافته است. یکی از دلایل اصلی این روند، دشواری صادرات مازوت ایران به‌سبب محتوای بالای گوگرد آن است؛ موضوعی که یافتن بازار خارجی برای این سوخت را بسیار سخت کرده است.

مازوت تولیدی ایران حدود ۳/۵ درصد گوگرد دارد؛ رقمی نزدیک به هفت برابر استانداردهای بین‌المللی مجاز برای سوخت کشتی‌ها. بنابراین بخش عمده این سوخت در نیروگاه‌های حرارتی و صنایع شهری داخل کشور سوزانده می‌شود.

سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران نیز اخیراً اعلام کرده میزان گوگرد در گازوئیل مصرفی نیروگاه‌های تهران هم بین ۱۰ تا ۱۰۰ برابر حد استاندارد است و میزان گوگرد در مازوتِ مصرفی نیروگاه‌ها به‌مراتب بیشتر از گازوئیل گزارش می‌شود.

طبق این گزارش، میزان گوگرد در گازوئیل مصرفی نیروگاه دماوند ۵۳۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم است؛ یعنی ۱۰ برابر حد استاندارد. در مورد گازوئیل مصرفی نیروگاه پرند، این رقم ۶۶۵۷ میلی‌گرم بر کیلوگرم اعلام شده که بیش از ۱۲۰ برابر حد استاندارد است. با این حال، این ارقام در مقایسه با مازوت مصرفی نیروگاه‌ها ناچیز است؛ برای نمونه، مازوت مصرفی نیروگاه رجایی حدود ۳۰ هزار میلی‌گرم گوگرد در هر کیلوگرم مازوت دارد.

هم‌زمان با افزایش مصرف سوخت‌های سنگین، آلودگی هوای کلان‌شهرها نیز اوج گرفته است. رئیس سازمان اورژانس کشور با اشاره به تشدید آلودگی هوا در سراسر ایران، از «افزایش کم‌سابقه» مراجعه بیماران دچار مشکلات قلبی و تنفسی به اورژانس ۱۱۵ خبر داده است.

اصل این گزارش در سایت «مرکز داده های باز ایران» منتشر شده است