در پی کشتار گسترده معترضان توسط نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی، دونالد ترامپ از اعزام یک ناوگان بزرگ دریایی به منطقه خبر داده است؛ اقدامی که بار دیگر احتمال وقوع جنگی تازه، از جمله درگیری با اسرائیل، را افزایش داده است.
هرگونه اقدام نظامی، بهویژه در آبهای جنوبی ایران، میتواند پیامدهای اقتصادی سنگینی داشته باشد. بخش عمده نفت و گاز کشور در خلیج فارس و مناطق خشکی شمال آن تولید میشود؛ منطقهای که شاهرگ تجارت خارجی ایران و مسیر عبور تقریباً تمام صادرات نفتی کشور است.
آمارهای شرکت اطلاعات کالایی کپلر نشان میدهد که در سال ۲۰۲۵، حدود ۹۵ درصد نفت صادراتی ایران از بندر خارگ بارگیری شده است. خارگ یکی از حساسترین نقاط اقتصادی کشور است، جزیرهای کوچک و مرجانی در ۳۵ کیلومتری ساحل گناوه بوشهر که بزرگترین پایانه نفتی ایران را در خود جای داده است.
بخش عمده تولید نفت و گاز ایران در اطراف و شمال جزیره خارگ انجام میشود و هرگونه اختلال در کار پایانه نفتی خارگ در خلیج فارس، بهتنهایی میتواند صادرات نفت ایران را در عمل متوقف کند، زیرا مجموع ظرفیت بارگیری نفت در سایر بنادر کشور به یکپنجم ظرفیت خارگ نمیرسد.
ایران سالهاست پروژه کاهش وابستگی به خارگ را در بندر جاسک، در سواحل دریای عمان، دنبال میکند؛ پروژهای که از نظر راهبردی امکان صادرات نفت بدون عبور از تنگه هرمز را فراهم میکند. با اینحال، این طرح همچنان نیمهکاره مانده و هنوز به جایگاهی عملیاتی و مؤثر نرسیده است.
تنگه هرمز؛ گذرگاه استراتژیک و شکننده
استان بوشهر حدود ۷۰ درصد گاز کشور (سالانه ۱۸۵ میلیارد مترمکعب از میدان دریایی پارس جنوبی) و نزدیک به ۵۰ درصد ظرفیت پتروشیمی ایران (حدود ۴۰ میلیون تن در سال) را در اختیار دارد. این استان همچنین میزبان بزرگترین پالایشگاه میعانات گازی کشور با ظرفیت پالایش ۳۹۰ هزار بشکه در روز (معادل ۱۸ درصد از ظرفیت پالایشگاهی کشور) است.
میدان پارس جنوبی، در آبهای جنوب بوشهر، روزانه حدود ۷۰۰ هزار بشکه میعانات گازی تولید میکند و بیش از ۹۰ درصد تولید میعانات گازی ایران را به خود اختصاص داده است. این میدان همچنین حدود ۴۰ درصد (۱۳ تریلیون مترمکعب) از کل ذخایر گاز ایران را در بر میگیرد.
از طرف دیگر، حدود ۹۶ درصد نفت و ۸۰ درصد تجارت کالایی ایران از تنگه هرمز عبور میکند؛ گذرگاهی حیاتی که در عین اهمیت راهبردی، در برابر تنشهای امنیتی بسیار آسیبپذیر است.
اگرچه ۲۰ درصد از نفت، محصولات نفتی و میعانات گازی مصرفی جهان—معادل بیش از ۲۰ میلیون بشکه در روز—از این تنگه میگذرد، طبق برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا، ۸۴ درصد نفتی که از این تنگه عبور میکند، راهی بازارهای آسیایی میشود؛ در رأس آن، چین—شریک جمهوری اسلامی—قرار دارد که روزانه ۵ میلیون بشکه نفتی که از تنگه هرمز عبور میکند را دریافت میکند.
در رتبه دوم، هند قرار دارد که یکی از شرکای اصلی تجارت غیرنفتی ایران است.
سهم بازار اروپا و آمریکا از نفتی که از تنگه هرمز میگذرد، رویهمرفته فقط حدود ۶ درصد است. به این ترتیب، هرگونه اخلال احتمالی ایران در تنگه هرمز مستقیماً امنیت انرژی چین و هند را تهدید خواهد کرد.
در حالیکه عربستان سعودی و امارات متحده عربی با احداث خطوط لوله به دریای سرخ و بندر فجیره، وابستگی خود به تنگه هرمز را تا حدی کاهش دادهاند، ایران همچنان فاقد زیرساختهای جایگزین عملیاتی و گسترده برای صادرات نفت است.
در این میان، بخش اعظم تولید و پالایش نفت ایران در استانهای شمال خلیج فارس انجام میشود.
خوزستان سهمی ۷۰ درصدی، کهگیلویه و بویراحمد سهم ۱۷ درصدی و خود بوشهر سهمی ۶ درصدی در تولید نفت خام کشور دارند.
در کنار پالایشگاه ستاره خلیج فارس که میعانات گازی پالایش میکند، بزرگترین پالایشگاه نفت خام کشور، آبادان، با ظرفیتی نزدیک به ۳۹۰ هزار بشکه در روز در استان خوزستان و پالایشگاه لاوان با ظرفیت ۵۶ هزار بشکه به همراه پالایشگاه بندرعباس با ظرفیت ۲۵۰ هزار بشکه در استان هرمزگان—درست شمال تنگه هرمز—قرار دارند.
در مجموع، پالایشگاههای یادشده سهمی ۵۰ درصدی در ظرفیت پالایشگاهی ایران دارند.
اصل این گزارش در سایت «مرکز دادههای باز ایران» منتشر شده است