هند، یکی از شرکای اصلی تجاری ایران و کشوری که مسئولیت توسعه بندر راهبردی چابهار برای جمهوری اسلامی را بر عهده دارد، سه نفتکش حامل محصولات نفتی قاچاق ایران را در آبهای نزدیک سواحل خود توقیف کرده است. با وجود اعلام رسمی این توقیفها از سوی گارد ساحلی هند، دولت ایران بعد از سکوتی طولانی، مدعی شده که این نفتکشها ارتباطی با ایران نداشتند؛ موضعی تدافعی و انکارگرایانه که نشاندهنده ریسکهایی است که تهران در پی افزایش تنشها با دهلینو با آن مواجه است.
در موارد پیشین، هنگامی که کشورهایی مانند بریتانیا، ایالات متحده یا یونان نفتکشهای ایرانی را توقیف کردند، تهران نهتنها تهدیدهای گستردهای مطرح کرد بلکه دست به اقدامات تلافیجویانه نیز زد. در مقابل، ایران در قبال هند سیاست سکوت در پیش گرفته است.
وزارت خزانهداری ایالات متحده سال گذشته سه نفتکش «Al Jafzia»، «Asphalt Star» و «Stellar Ruby» را در فهرست تحریمهای خود قرار داد؛ اقدامی که در راستای تشدید فشار واشنگتن بر شبکه لجستیکی حملونقل نفت ایران صورت گرفت. در واقع پارسال ۸۴ درصد نفتکشهایی که اقدام به حمل نفت ایران کردند، مورد تحریم آمریکا قرار گرفتند.
در نتیجه، تخلیه نفت خام ایران در بنادر چین ماه گذشته به 1.1 هزار بشکه در روز کاهش یافت و ذخایر شناور نفت ایران تقریباً سه برابر شده و به ۱۷۰ میلیون بشکه رسید. بر اساس دادههای مؤسسه کپلر (Kpler)، ایران در سال ۲۰۲۵ مجموعاً ۲۵۱ کشتی را با نفت تحریمی بارگیری کرد که از این میان، ۲۱۷ کشتی تحریم شدند.
به گفته شرکت اطلاعات کشتیرانی TankerTrackers، استفاده ایران از آبهای هند برای دور زدن تحریمها معمولاً شامل حجمهای کوچک است که توجه چندانی جلب نمیکند. با این حال، زمانبندی توقیفهای اخیر قابل توجه است. این شرکت اعلام کرد: «این ترددها ممکن است رایج باشند، اما حجم آنها کم است و ما معمولاً—بهویژه در هند—آنها را زیر نظر نمیگیریم. با این حال، زمان و شرایط این بازداشتها جالب است، بهویژه با توجه به اینکه ترامپ گفته بود بر هر کشوری که نفت ایران را وارد کند ۲۵ درصد تعرفه اعمال خواهد کرد، و سپس شاهد مجموعهای از انتقالهای کشتی به کشتی در سامانههای شناسایی خودکار در منطقه انحصاری اقتصادی هند با مشارکت یک نفتکش با پرچم ایران بودیم.»
در ۷ فوریه ۲۰۲۶، بلافاصله پس از پایان گفتوگوهای مقامات آمریکایی و ایرانی در عمان، دونالد ترامپ با صدور یک فرمان اجرایی اعلام کرد که بر واردات از کشورهایی که با ایران تجارت میکنند، تعرفه ۲۵ درصدی اعمال خواهد شد.
اگرچه هند در سال ۲۰۱۹ واردات نفت از ایران را متوقف کرد، آمار اتاق بازرگانی ایران نشان میدهد که حجم تجارت دوجانبه سالانه حدود ۳ میلیارد دلار است که ۷۰ درصد آن مربوط به صادرات ایران به هند است. اما دادههای وزارت اقتصاد هند روایت متفاوتی ارائه میدهد: در هشت ماه نخست سال گذشته، هند ۱.۲۴ میلیارد دلار به ایران صادرات داشته و تنها ۷۲۱ میلیون دلار واردات از ایران ثبت کرده است. این اختلاف آماری نشان میدهد که ایران احتمالاً از نظام مالی هند برای دور زدن تحریمها در تجارت غیرنفتی نیز استفاده میکند. مقامات دو کشور تاکنون توضیحی درباره چرایی عدم تطابق آمارهای رسمی ارائه نکردهاند.
ایالات متحده اخیراً در ازای توقف واردات نفت روسیه از سوی دهلینو، تعرفه اضافی ۲۵ درصدی بر هند را لغو کرد—نشانهای از عزم واشنگتن و دهلینو برای تعمیق روابط اقتصادی و منزوی کردن کشورهای تحت تحریم آمریکا. گزارشها حاکی از آن است که بسیاری از پالایشگاههای هندی خرید نفت روسیه را متوقف کردهاند و احتمال دارد تا پایان این ماه سفارش جدیدی برای نفت روسیه ثبت نشود.
سال گذشته حجم تجارت هند با ایالات متحده حدود ۱۴۰ میلیارد دلار بود و رقمی مشابه نیز با اتحادیه اروپا مبادله شد. با احتساب خدمات، مجموع تجارت هند با آمریکا و اتحادیه اروپا به حدود ۴۰۰ میلیارد دلار میرسد—بیش از ۱۳۳ برابر تجارت هند و ایران و حتی بزرگتر از کل تولید ناخالص داخلی ایران.
عامل دیگر، استقرار نیروهای دریایی آمریکا در خلیج فارس و افزایش خطر جنگ با ایران است. برخی مقامات ایرانی احتمال اخلال در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز را مطرح کردهاند و آیتالله علی خامنهای هشدار داده است که هرگونه حمله آمریکا منطقه را درگیر جنگ خواهد کرد.
در واقع، چنین تهدیدهایی کمتر متوجه ایالات متحده و اتحادیه اروپا است و بیشتر چین و هند را هدف قرار میدهد: چین روزانه حدود ۵ میلیون بشکه و هند ۲.۳ میلیون بشکه نفت را خریداری میکنند که از تنگه هرمز عبور میکند، در حالی که تنها ۶ درصد نفت عبوری از این تنگه به مقصد ایالات متحده یا اتحادیه اروپا است.
با توقیف این نفتکشها، هند پیام روشنی به تهران ارسال کرده است: تهدیدهای بیمحابای مقامات ایرانی بدون پیامد نخواهد بود—و میتواند موجب واکنش و فشار از سوی کشورهای متعدد علیه جمهوری اسلامی شود.
این مقاله در اصل در وبسایت Middle East Forum منتشر شده است.