On yıllardır süren yaptırımlara, askeri tehditlere ve stratejik uyarılara rağmen, İran’ın petrol ihracatının neredeyse tamamı hâlâ tek bir ada ve dünyanın en oynak deniz boğazlarından biri üzerinden gerçekleşiyor. Bölgesel gerilimler tırmanırken, bu bağımlılık İslam Cumhuriyeti’nin en tehlikeli yapısal zafiyetlerinden biri haline gelmiş durumda.
Dini Lider Ali Hamaney, gelecekteki herhangi bir çatışmanın bölgesel olacağı uyarısında bulundu. Hürmüz Boğazı’nda deniz tatbikatları sürüyor. USS Abraham Lincoln öncülüğündeki ABD güçleri, İran topraklarını vurabilecek menzilde kalmaya devam ediyor.
Söylemlerin ardında sert bir gerçek yatıyor: İran’ın ekonomik olarak ayakta kalması, Basra Körfezi’ne kesintisiz erişime bağlı. Herhangi bir aksama, devlet gelirlerini birkaç gün içinde felce uğratabilir.
IOD’un 2025 yılına ait denizcilik verileri üzerine yaptığı analiz, bu kırılganlığın boyutunu gözler önüne seriyor. İran’ın ham petrol ihracatının yaklaşık yüzde 95’i, Buşehr kıyılarından yalnızca 35 km açıkta bulunan mercan kökenli Hark Adası’ndan yükleniyor. Ada, İran’daki diğer tüm ihracat terminallerinin toplamının beş katı kadar petrolü tek başına taşıyor. Olası bir hava saldırısı, abluka ya da mayınlama operasyonu, İran’ın petrol ekonomisini bir gecede neredeyse tamamen durdurabilir.
Bu dış risk, şimdi içeride eşi benzeri görülmemiş bir şiddet dalgasıyla çakışıyor. Ocak ayında İran güvenlik güçleri yalnızca 48 saat içinde binlerce protestocuyu öldürdü; bu, 21. yüzyılın en kanlı iç baskısı olarak kayda geçti. Bu baskı, ABD’den yeni uyarıları tetikledi ve bölgesel gerilimi hızlandırdı. İran, iki cephede artan baskıyla karşı karşıyayken, ekonomik can damarı kritik biçimde savunmasız durumda.
Kırılgan Bir Mimari
Yıllardır verilen resmi sözlere rağmen İran, Hürmüz Boğazı’na gerçek bir alternatif oluşturmayı başaramadı. Umman Denizi kıyısında büyük umutlarla duyurulan Cask terminali hâlâ tamamlanmış değil. 2026’nın başı itibarıyla, petrol ve gaz üretiminin neredeyse tamamı ile ham petrol ihracatının yüzde 96’sı, dünyanın en riskli enerji koridoru olan bu boğazdan geçmek zorunda.
İran’ın enerji altyapısı, Basra Körfezi’nin kuzeyinde yoğunlaşmış durumda:
- Buşehr eyaleti, İran’ın doğal gazının yaklaşık yüzde 70’ini (yıllık 185 milyar metreküp) üretiyor,
- Dünyanın en büyük gaz kondensat rafinerisine (günlük 390 bin varil) ev sahipliği yapıyor,
- Ülkenin petrokimya üretiminin neredeyse yarısını sağlıyor.
Denizde ise Güney Pars gaz sahası, kondensatların yüzde 90’ından fazlasını ve ulusal rezervlerin yüzde 40’ını temin ediyor.
İran’ın başlıca rafinerileri — Abadan, Lavan ve Bender Abbas — Hark Adası ve Güney Pars’ın çevresinde konumlanarak dar ve son derece savunmasız bir sanayi kuşağı oluşturuyor.
Üretim de karada benzer biçimde kümelenmiş durumda. Huzistan tek başına İran ham petrolünün yüzde 70’ini üretiyor; geri kalanının büyük kısmı Kohgiluye, Buşehr ve Hürmüzgan’dan geliyor. Sonuçta, uzun süreli bir hava harekâtının üretim, rafinaj ve ihracatı tek hamlede devre dışı bırakabileceği kırılgan bir ağ ortaya çıkıyor.
Boğazın Çifte Açmazı
Her gün yaklaşık 20 milyon varil petrol Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor — bu, küresel arzın yaklaşık beşte biri demek. Ancak bunun yalnızca yüzde 6’sı batıya gidiyor. Yaklaşık yüzde 84’ü Asya’ya yöneliyor; Çin günlük 5 milyon varil ithalatla başı çekerken, onu Hindistan izliyor.
Kritik olan nokta şu: Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, Kızıldeniz ve Füceyre Limanı üzerinden alternatif bypass hatları inşa etti. İran ise bunu yapmadı.
Tahran, savaş durumunda Hürmüz’ü kapatmakla sık sık tehdit ediyor. Ancak rakipleri arasında en fazla kaybedecek olan da kendisi. Hürmüz sadece bir baskı noktası değil; İran’ın mali kan dolaşımıdır. Boğazın kapanması küresel piyasaları sarsar. Ama ilk yıkımı İran yaşar.
İran’ın dünyaya sattığı neredeyse her şey hâlâ tek bir ada, tek bir rafinaj koridoru ve dar bir deniz geçidinden geçiyor.
Olası bir bölgesel savaşta ilk kurban küresel enerji akışları değil, İran rejiminin ekonomik sürdürülebilirliği olabilir.
Orijinal makale Iran Open Data sitesinde yayımlanmıştır.