İsrail və ABŞ ilə müharibədən sonra İranda xarici investisiya faktiki olaraq dayanıb. Sənaye Nazirliyinin yüksək vəzifəli nümayəndəsinin sözlərinə görə, cari İran ilinin əvvəlindən indiyədək ölkədə heç bir yeni xarici investisiya qeydə alınmayıb.
Sənaye nazirinin müavini və İranın Kiçik Sənaye və Sənaye Parkları Təşkilatının rəhbəri Tahmures Lahuti İran Əmək Xəbər Agentliyinə (ILNA) bildirib ki, Martın 21-də başlayan cari ildə heç bir xarici investisiya həyata keçirilməyib.
Lahuti deyib: “Mövcud sanksiyalar və məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla, xarici investisiya həyata keçirilmir.”
Lahutinin sözlərinə görə, sənayenin inkişafına daxili investisiyalar da ötən illə müqayisədə azalıb. Məzənnənin dəyişkənliyi, inflyasiya və əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin zəifləməsi biznesə və investisiya qərarlarına təzyiq göstərir.
İranın yeni ili İsrail və ABŞ-ın fevralın 28-də İslam Respublikasına qarşı hərbi əməliyyatlara başlamasından təxminən üç həftə sonra başlayıb.
Lahuti daxili investisiyaların nə qədər azaldığı barədə rəqəm açıqlamayıb və xarici investisiyalarla bağlı qiymətləndirməsinin İran iqtisadiyyatının bütün sahələrini, yoxsa yalnız sənaye sektorunu əhatə etdiyini dəqiqləşdirməyib.
İran rialı son bir ildə, ABŞ dolları qarşısında təxminən 60 faiz dəyər itirib. Bu, müəssisələr üçün idxal olunan avadanlıq və digər istehsal vasitələrinin xərclərini artırıb. Yüksək inflyasiya və gələcək qiymətlərlə bağlı qeyri-müəyyənlik uzunmüddətli investisiya qərarlarını da çətinləşdirib.
Sənayedə məşğulluq azalır
İnvestisiyaların pisləşməsi sənayedə əhəmiyyətli iş yerlərinin itirilməsi ilə eyni vaxta təsadüf edib.
İran Statistika Mərkəzinin məlumatlarına görə, cari İran ilinin ilk rübündə ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 630 min sənaye iş yeri itirilib.
Əmək bazarı ilə bağlı ayrıca məlumatlar da sosial təminat sisteminə ödəniş edən işçilərin sayında kəskin azalma olduğunu göstərir.
Bu daralma İran istehsalçılarının uzun müddətdir üzləşdiyi problemlərə əlavə yük gətirir. Bunlara sanksiyalar, beynəlxalq bank sisteminə çıxış məhdudiyyətləri, inflyasiya, milli valyutanın dəyərdən düşməsi və təkrarlanan enerji çatışmazlıqları daxildir.
Xarici investisiya azalır, kapital axını isə artır
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ticarət və İnkişaf Konfransının (UNCTAD) məlumatları göstərir ki, İran müharibədən çox əvvəl də birbaşa xarici investisiyaları cəlb etməkdə çətinlik çəkirdi.
2016 və 2017-ci illərdə, nüvə sazişinin qüvvəyə minməsindən və beynəlxalq məhdudiyyətlərin müvəqqəti yumşaldılmasından sonra İran hər il orta hesabla təxminən 4,2 milyard dollar birbaşa xarici investisiya (BXİ) cəlb edib.
ABŞ-ın nüvə sazişindən çıxması və 2018-ci ildə sanksiyaları yenidən tətbiq etməsindən sonra isə bu tendensiya dəyişib və illik BXİ təxminən 1,5 milyard dollara düşüb.
Eyni zamanda, İran Mərkəzi Bankının məlumatları kapital axınının kəskin artdığını göstərir. İranın kapital hesabının kəsiri 2017-ci ildəki 6,77 milyard dollardan 2025-ci ildə 19,62 milyard dollara yüksəlib və bu dövrdə təxminən üç dəfə artıb.
Ümumilikdə, İran 2018-ci ildən 2025-ci ilin sonunadək təxminən 12,7 milyard dollar birbaşa xarici investisiya cəlb edib. Eyni dövrdə kapital hesabının kumulyativ kəsiri isə 120 milyard dollara yaxınlaşıb.
Bu fərq göstərir ki, İranın problemi yalnız xarici kapitalı cəlb edə bilməməsi ilə məhdudlaşmır. Ölkə eyni zamanda əhəmiyyətli həcmdə kapital axını ilə də üzləşir.
İran regional rəqiblərindən daha da geri qalır
UNCTAD-ın 2025-ci il üzrə məlumatları İranla bəzi regional rəqibləri arasında investisiya fərqinin miqyasını göstərir.
Səudiyyə Ərəbistanı ötən il 32,6 milyard dollar birbaşa xarici investisiya cəlb edib, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri isə təxminən 48,2 milyard dollar xarici investisiya alıb.
Bu rəqəmlər illərlə davam edən sanksiyalardan, beynəlxalq bank və ticarət məhdudiyyətlərindən sonra İranın xarici kapital uğrunda rəqabət aparmaqda nə qədər çətinlik çəkdiyini göstərir.
Lahutinin açıqlamaları göstərir ki, bu məhdudiyyətlər artıq əvvəldən də məhdud olan xarici investisiya axınını tamamilə boğub. Eyni zamanda, rialın dəyərdən düşməsi, inflyasiya, iqtisadi qeyri-müəyyənlik və davamlı kapital axını daxili investorların yaranmış boşluğu doldurmasını da çətinləşdirib.
Bu səbəbdən, cari ildə xarici investisiyanın sıfıra düşməsi daha uzunmüddətli tendensiyanın bir hissəsidir. İran son müharibədən çox əvvəl də xarici kapitalı cəlb etməkdə çətinlik çəkirdi, əhəmiyyətli kapital axını isə ölkə daxilində investisiyalara təzyiqi daha da artırırdı.
Orijinal məqalə Iran International tərəfindən dərc edilib.