Asiya sularında, əsasən Çindəki alıcılara çatdırılmaq üçün saxlanılan İran neftinin üzən anbarları davam edən ABŞ hərbi-dəniz blokadası fonunda boşalıb. Tankerlərin hərəkətini izləyən məlumatlar bunu təsdiqləyir.
Enerji kəşfiyyatı şirkəti Kpler-in məlumatına görə, İran neftinin tranziti iyulun ortalarında dayanıb, avqustun ortalarına qədər isə yükləmələr tamamilə kəsilib. Çin sahilləri yaxınlığında üzən anbarlarda saxlanılan təxminən 15 milyon barel neft son həftələrdə boşaldıldıqdan sonra dənizdə heç bir üzən ehtiyat qalmayıb.
Neft tədarükünün dayanması xarici valyuta daxilolmalarını dərhal kəsməyəcək. Çinli alıcılar, adətən, nefti təhvil aldıqdan iki-üç ay sonra ödəniş edirlər. Buna görə də İran cari təqvim ilinin sonunadək mövcud debitor borclarının bir hissəsini hələ də ala bilər.
Lakin ixracdakı azalma neft daşımalarının dayanmasından xeyli əvvəl başlamışdı. Son üç ayda Çinə ixrac təxminən yarıya enib. Riskin miqyası böyükdür: OPEC-in 2025-ci il məlumatlarına görə, İran ötən il gündəlik 2,08 milyon barel xam neft və neft məhsulları ixrac edərək 45 milyard dollardan çox gəlir əldə edib. Hazırda bu gəlir axını demək olar ki, tamamilə dayanmaq üzrədir.
Neft hələ də İran iqtisadiyyatının əsas dayağıdır. İranın Statistika Mərkəzinin qiymətləndirməsinə görə, ölkə iqtisadiyyatının həcmi ötən il təxminən 356 milyard dollar olub. Eyni mənbənin məlumatları göstərir ki, neft və qaz hasilatı sektorunun ÜDM-də payı cəmi bir il ərzində 26%-dən təxminən 21%-ə düşüb. Bu ilin yazında isə iqtisadiyyat 10% kiçilib.
Neft hasilatı da azalır. OPEC-in məlumatlarına görə, 2026-cı ilin fevralında hərbi münaqişənin kəskinləşməsindən bəri İranın gündəlik xam neft hasilatı təxminən 3,4 milyon bareldən 2 milyon barelə düşüb. Bu azalma qarşıdakı aylarda iqtisadi tənəzzülü daha da dərinləşdirə bilər.
Neft gəlirləri həmçinin idxalın maliyyələşdirilməsinə xidmət edir. Əvvəlki İran təqvim ilində ölkənin ümumilikdə 113 milyard dollarlıq ixracının 57 milyard dollardan çoxu, yəni bütün ixrac gəlirlərinin yarıdan artıq hissəsi neft və qazın payına düşüb. Kağız üzərində ölkənin xarici ticarət profisiti olsa da, təxminən 20 milyard dollarlıq kapital qaçışı bu maliyyə üstünlüyünü aradan qaldırıb.
| Neft və qaz | Qeyri-neft | Xidmətlər | Cəmi | |
| İxrac | 57,44 | 46,77 | 8,53 | 112,74 |
| İdxal | 2,9 | 75 | 23,6 | 101,5 |
Ölçü vahidi: milyard ABŞ dolları. Mənbə: İran Mərkəzi Bankı (CBI).
Qeyri-neft ixracı vəziyyəti yüngülləşdirmək üçün kifayət etmir. Bu ixracın təxminən 17 milyard dollarlıq hissəsi müharibə nəticəsində zərər görmüş neft-kimya və polad sənayelərindən asılı idi. Neft dollarlarının itirilməsi, neft-kimya məhsullarının satışının azalması və kapital qaçışının davam etməsi birlikdə hökumətin faktiki olaraq istifadə edə bildiyi xarici valyuta ehtiyatlarını tükəndirir.
Bunun ən aydın nəticəsi yaşayış xərclərinin görünməmiş sürətlə artmasıdır. İran əsas ərzaq məhsulları və taxıl idxalına ildə təxminən 17 milyard dollar xərcləyir. Bu idxalın davam etməsi üçün sabit xarici valyuta axını lazımdır. Hər hansı fasilə əsas ərzaq məhsullarının qıtlığına və qiymətlərin kəskin yüksəlməsinə səbəb olur.
Zərərin təsiri bazarlarda artıq görünür. Son altı ayda ABŞ dolları İran rialına qarşı təxminən 70% bahalaşıb, sentyabrda illik inflyasiya göstəricisi eyni dövrün müqayisəsi üzrə təxminən 90%-ə çatıb. Mərkəzi Bankın rəhbəri isə son bir ildə pul kütləsinin 51% artdığını bildirib.
Neft gəlirlərinin çökməsi bu üç amilə də əlavə olunarsa, qarşıdakı aylarda böhran daha da dərinləşə bilər: rialın dəyəri daha da zəifləyə, idxal bahalaşa və inflyasiya sürətlənə bilər.
Bu məqalə İran Open Data saytında nəşr olunub.