جدیدترین نسخه گزارش آماری جهانی انرژیکه توسطمؤسسه انرژی (Energy Institute) منتشر شده، تصویری نگرانکننده از بخش انرژی ایران ارائه میدهد: کشوری که یکی از بزرگترین ذخایر نفت و گاز جهان را در اختیار دارد، اکنون بیش از پیش برای تأمین نیازهای انرژی خود با مشکل روبهرو است.
این گزارش نشان میدهد که رشد تولید برق و گاز طبیعی ایران بهشدت کند شده، در حالی که کمبود هر دو حامل انرژی در کشور رو به افزایش است.
تقاضای انرژی در ایران همچنان به دلیل رشد جمعیت، مصرف صنعتی و قیمتهای بهشدت یارانهای انرژی افزایش یافته است. برآورد تحلیلگران نشان میدهد که ایران برای همگام شدن با رشد تقاضا، سالانه به حدود ۷ درصد رشد در تولید برق و ۵ درصد رشد در تولید گاز طبیعی نیاز دارد.
اما سالها کمبود سرمایهگذاری، تأخیر در اجرای پروژههای زیربنایی و تحریمهای بینالمللی باعث شده عرضه از مصرف عقب بماند و در دورههای اوج مصرف، کمبود برق و گاز به بیش از ۲۰ درصد برسد.
بر اساس گزارش مؤسسه انرژی، ایران در سال گذشته حدود ۳۹۹ تراواتساعت برق تولید کرد که تنها یک درصد بیشتر از سال قبل بود. تولید گاز طبیعی نیز فقط ۱.۳ درصد افزایش یافت و به حدود ۲۶۵ میلیارد متر مکعب رسید.
این ارقام نشاندهنده فاصله چشمگیر با دهه گذشته است؛ دورهای که تولید گاز طبیعی ایران سالانه بیش از ۵ درصد و تولید برق حدود ۴ درصد رشد داشت.
اما رشد سالهای اخیر که تنها بین ۱ تا ۲ درصد بوده، کسری ساختاری انرژی در کشور را تشدید کرده و تغییر قابلتوجهی در جایگاه منطقهای ایران در حوزه انرژی رقم زده است.
از صادرکننده به واردکننده
همزمان با رسیدن مصرف برق به اوج تابستان، مقامهای ایرانی برآورد میکنند که کشور با کسری ۱۵ تا ۲۰ درصدی برق روبهرو است؛ این در حالی است که پس از حملات نظامی اخیر به چندین مجتمع پتروشیمی و فولادی، مصرف برق صنایع نیز کاهش یافته است.
شدت بحران به اندازهای بوده که معاون وزیر نیرو ایران دوم ژوئن به ترکیه سفر کرد تا درباره واردات برق مذاکره کند.
طبق آمار وزارت نیرو، ایران سال گذشته ۱.۱ تراواتساعت واردات خالص برق ثبت کرد؛ نخستین بار که واردات برق از صادرات آن پیشی گرفت. تنها یک دهه پیش، ایران سالانه حدود ۸ تراواتساعت صادرات خالص برق داشت و خود را تأمینکننده برق منطقه میدانست.
وضعیت صادرات گاز طبیعی نیز تناقض مشابهی را نشان میدهد. با وجود کمبود گاز داخلی که هر زمستان نیروگاهها و صنایع را مجبور به کاهش مصرف میکند، ایران سال گذشته ۱۵.۴ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی صادر کرد.
با این حال، آینده این صادرات نیز نامطمئن است. قرارداد ۲۵ ساله صادرات گاز ایران به ترکیه در همین ماه به پایان میرسد و اگر تمدید نشود، عراق تنها مشتری عمده گاز ایران باقی خواهد ماند.
حتی عراق نیز بارها با اختلال در دریافت گاز و برق ایران مواجه شده و در حال توسعه مسیرهای جایگزین از طریق اتصال به شبکههای انرژی منطقهای است.
اهداف انرژیهای تجدیدپذیر دور از دسترس
گزارش مؤسسه انرژی همچنین به دشواری ایران در متنوعسازی سبد تولید برق اشاره میکند.
دولت قصد داشت طی سال گذشته بین ۵ تا ۷ هزار مگاوات ظرفیت جدید خورشیدی و بادی ایجاد کند، اما تنها حدود یک هزار مگاوات به بهرهبرداری رسید.
در نتیجه، انرژیهای تجدیدپذیر همچنان سهمی بسیار محدود در ترکیب تولید برق ایران دارند؛ این در حالی است که کشور از ظرفیتهای قابلتوجهی در این زمینه برخوردار است.
تنها نیروگاه هستهای ایران، بوشهر، سال گذشته ۵.۴ تراواتساعت برق تولید کرد که فقط ۱.۳ درصد از کل تولید برق کشور را تشکیل میدهد.
تولید برقآبی حتی افت شدیدتری را تجربه کرده است.
برای دومین سال پیاپی، خشکسالی شدید باعث کاهش تولید برقآبی شد و این میزان با ۳۶ درصد کاهش به تنها ۱۲ تراواتساعت رسید. این افت زمانی چشمگیرتر میشود که بدانیم تولید برقآبی ایران در سال ۲۰۱۹ حدود ۳۴ تراواتساعت و در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۳ تراواتساعت بود.
با ادامه کاهش ذخایر سدها و تشدید بحران کمآبی، انتظار میرود تولید برقآبی همچنان تحت فشار باقی بماند و وابستگی کشور به نیروگاههای سوخت فسیلی افزایش یابد.
افزایش انتشار گازهای گلخانهای
یکی دیگر از یافتههای مهم گزارش، رشد سریع انتشار گازهای گلخانهای در ایران است.
برای نخستین بار، ایران از ژاپن پیشی گرفت و پس از چین، ایالات متحده، هند و روسیه به پنجمین تولیدکننده بزرگ گازهای گلخانهای جهان تبدیل شد.
این مقایسه قابلتوجه است؛ آلمان و ترکیه که جمعیتی مشابه ایران و اقتصادهایی بهترتیب حدود ۱۸ برابر و ۴.۵ برابر بزرگتر دارند، هر یک تنها حدود نیمی از میزان انتشار گازهای گلخانهای ایران را تولید میکنند.
انتشار گازهای گلخانهای ایران سال گذشته برای نخستین بار از یک میلیارد تن فراتر رفت.
کمبود مزمن گاز طبیعی موجب شده استفاده از نفت کوره (مازوت) در نیروگاهها و صنایع افزایش یابد؛ در حالی که توسعه کند انرژیهای تجدیدپذیر، کاهش تولید برقآبی و ظرفیت محدود نیروگاه هستهای، وابستگی ایران به سوختهای پرکربن را حفظ کرده است.
نتیجه این روند، شکلگیری تناقضی عمیق است: در حالی که ایران با کمبود روزافزون انرژی مواجه است، انتشار گازهای گلخانهای آن از سال ۲۰۱۵ تاکنون ۳۱ درصد افزایش یافته که نشاندهنده ناکارآمدتر شدن و کربنبرتر شدن ساختار انرژی کشور است.
این مقاله نخستین بار در Iran International منتشر شده است.