Yeni ticarət dəhlizləri: İran Şərq-Qərb tranzit xəritəsindən kənarda qalır

Mərkəzi Asiya və Qafqaz vasitəsilə Asiya ilə Avropanı birləşdirən ticarət marşrutlarına yatırılan investisiyalar İranın böyük tranzit mərkəzinə çevrilmək ambisiyalarını çətinləşdirir. İranın qonşuları onun ərazisindən yan keçən nəqliyyat və rəqəmsal şəbəkələr inkişaf etdirirlər.

Bu marşrutlardan biri Mərkəzi Asiya və Qafqaz vasitəsilə Çini Avropa ilə birləşdirən, İranı isə kənarda qoyan dəmir yolu, avtomobil yolları və dəniz nəqliyyatı əlaqələrindən ibarət Orta Dəhlizdir.

Bu dəhlizin məqsədi yalnız Çin və Avropa bazarlarını birləşdirmək deyil. Marşrut boyunca yerləşən ölkələr öz aralarındakı ticarəti də genişləndirirlər. Regional əlaqələrin inkişafı isə yükdaşımalarla məhdudlaşmır, enerji, informasiya texnologiyaları və məlumat ötürülməsi sahələrini də əhatə edir.

Oktyabrın 15-də Azərbaycan və Qazaxıstan prezidentləri Xəzər dənizinin dibindən keçən, saniyədə 400 terabitdən çox ötürmə qabiliyyətinə malik 380 kilometrlik fiber-optik kabel xəttinin açılışını etdilər. “Rəqəmsal İpək Yolu” təşəbbüsünün bir hissəsi olan bu kabel Orta Dəhlizi tamamlayır.

Layihənin tərəfdarları bildirirlər ki, kabel Şərq-Qərb istiqamətində məlumat ötürməklə yanaşı, süni intellekt məlumat mərkəzlərinə, bulud xidmətlərinə və yüksək texnologiyalı sənaye sahələrinə investisiyaların cəlb edilməsinə də kömək edəcək.

Dünya Bankı son hesabatında proqnozlaşdırır ki, planlaşdırılan investisiyalar həyata keçirilərsə, Xəzər dənizi üzərindən daşınan yüklərin həcmi 2023-cü ildəki 8,8 milyon tondan 2040-cı ildə 32,1 milyon tona yüksələ bilər.

Hesabatda həmçinin qeyd olunur ki, dəhlizin inkişafı uzunmüddətli perspektivdə iştirakçı ölkələrin ümumi ÜDM-ni təxminən 3,3 faiz artıra bilər. Bu, mövcud iqtisadi fəaliyyət səviyyəsi əsasında təxminən 58 milyard dollara bərabərdir. Məşğulluğun isə 2,9 faiz artacağı gözlənilir.

Bu nəticələrin əldə olunması infrastruktur tikintisi ilə yanaşı, siyasət və əməliyyat sahələrində islahatlardan da asılıdır. Dünya Bankı 2040-cı ilədək infrastruktur üçün ən azı 25 milyard dollar investisiyaya ehtiyac olduğunu bildirir. Bundan əlavə, birləşdirici infrastrukturun, logistika obyektlərinin və avadanlıqların yaradılması üçün təxminən 30 milyard dollar tələb olunur.

Təklif olunan marşrutlar arasında ən çox mübahisə doğuranlardan biri Azərbaycanın əsas ərazisini onun eksklavı olan Naxçıvanla birləşdirəcək və Ermənistanın cənubundan keçəcək yoldur. Keçmiş bu marşrut Zəngəzur dəhlizi adlandırıldı.

2025-ci ilin avqustundan etibarən əldə edilmiş razılaşmalara əsasən, ABŞ-ın dəstəklədiyi layihə “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” (TRIPP) adı ilə inkişaf etdirilir. Layihə çərçivəsində Ermənistan öz ərazisi üzərində suverenliyini və yurisdiksiyasını qoruyacaq.

Azərbaycan bu marşrut vasitəsilə ildə 15 milyon ton yük daşına biləcəyini proqnozlaşdırır. Ermənistan ərazisindən keçəcək hissənin uzunluğu təxminən 42–43 kilometrdir.

Zəngəzur dəhlizinə bir neçə il ərzində kəskin etiraz etdikdən sonra İran, görünür, Ermənistanın Şərq-Qərb nəqliyyat şəbəkələrinə qoşulmasına münasibətdə daha praqmatik yanaşma sərgiləməyə başlayıb. Bununla belə, ABŞ-ın prosesdə iştirakı ilə bağlı narahatlıqlar qalmaqdadır.

İranın İrəvandakı səfiri sentyabr ayında sərhəd yaxınlığında ABŞ-ın mövcudluğu ilə bağlı narahatlığını ifadə edib və Tehranın qayğılarını aradan qaldırmaq üçün mexanizm yaradılmasını təklif edib.

Oktyabrın 16-da Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan bildirib ki, İran Ermənistan ərazisində ABŞ hərbi qüvvələrinin mümkün yerləşdirilməsi ilə maraqlanıb. İrəvan isə Tehrana bunun baş verməyəcəyinə dair təminat verib. Mirzoyanın sözlərinə görə, o, İran tərəfinin Ermənistanın cavablarından razı qaldığını düşünür.

Dünya Bankının hesablamalarına görə, Orta Dəhlizin inkişafı Ermənistanın ÜDM-ni 3,4 faiz, yəni 873 milyon dollar artıra və uzunmüddətli perspektivdə məşğulluğu 3,9 faiz yüksəldə bilər.

Lakin Ermənistan hələlik bu marşrutun tranzit ölkəsi deyil. Dünya Bankının hesabatında ölkə ərazisindən birbaşa dəmir yolu bağlantısının 2030-cu illərin əvvəllərində fəaliyyətə başlayacağı fərz edilir.

İranın tranzit ambisiyaları getdikcə güclənən rəqabətlə üzləşir

Azərbaycan və İran Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında İran ərazisindən keçən alternativ bağlantının yaradılması istiqamətində də çalışıblar. Bu marşrut Araz dəhlizi adlanır.

Belə bir yol İranın regional tranzitdə müəyyən rolunu qoruyub saxlaya bilər. Lakin bir birləşdirici marşrutun yalnız bir hissəsində iştirak etmək Tehranın Asiya ilə Avropa arasındakı ticarətin əsas mərkəzinə çevrilmək kimi daha geniş ambisiyalarını reallaşdırmaq üçün kifayət deyil. Qərbin sanksiyaları da Avropa şirkətlərini İran üzərindən keçən marşrutlara cəlb etmək səylərini çətinləşdirir.

Orta Dəhlizlə Avropa bazarları arasında əsas bağlantılardan biri olan Türkiyə ilə müqayisə bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Dünya Bankı hesab edir ki, dəhlizin inkişafı uzunmüddətli perspektivdə Türkiyənin ÜDM-sini 47 milyard dollardan çox artıra və məşğulluğu təxminən 4,4 faiz yüksəldə bilər.

İran digər regional nəqliyyat layihələrinin rəqabəti ilə də üzləşir. İraq Qətər, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Türkiyənin iştirakı ilə “İnkişaf Yolu” layihəsini irəli aparır. Təxminən 17 milyard dollar dəyərində qiymətləndirilən layihə Böyük Fao limanını Türkiyə sərhədi ilə birləşdirməyi nəzərdə tutur.

İraq rəsmiləri layihədən illik təxminən 4 milyard dollar gəlir əldə edilə biləcəyini bildiriblər. Bununla belə, layihənin iqtisadi səmərəliliyi maliyyələşdirmədən, tikintinin tamamlanmasından və tələbatdan asılıdır.

Təklif olunan Hindistan–Yaxın Şərq–Avropa İqtisadi Dəhlizi və Aralıq dənizini, Fars körfəzini, Qara dənizi və Xəzər regionunu birləşdirməyi nəzərdə tutan Suriyanın “Dörd Dəniz” təşəbbüsü də alternativ nəqliyyat şəbəkələrinin yaradılması səylərini əks etdirir.

Bu layihələr inkişafın müxtəlif mərhələlərindədir və onların kommersiya baxımından uğur qazanacağına zəmanət yoxdur.

İran, Hindistan və Rusiya Beynəlxalq Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizinin yaradılması barədə razılığa gəldikdən iyirmi ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, Tehranın Hindistanı Rusiya və Avropa bazarları ilə birləşdirən tranzit mərkəzinə çevrilmək məqsədi hələ də yalnız qismən reallaşıb.

İran ərazisindən yüklər daşınıb, lakin nəqliyyat axınının mövcudluğu özlüyündə bu marşrutun daha geniş kommersiya potensialını reallaşdırdığını sübut etmir.

İranın logistika sahəsində zəif göstəriciləri də çətinlikləri artırır. Dünya Bankının 2023-cü il Logistika Performansı İndeksində İran beş mümkün baldan 2,3 bal toplayaraq 123-cü yerdə qərarlaşıb.

Coğrafi mövqe İrana potensial üstünlüklər verir. Lakin bu üstünlükləri davamlı tranzit gəlirlərinə çevirmək üçün etibarlı infrastruktur, səmərəli sərhəd prosedurları və iqtisadi baxımdan əlverişli beynəlxalq bağlantılar tələb olunur.

Dalğa Xatinoğlunun müəllifi olduğu bu məqalə ilk dəfə 17 oktyabr 2026-cı ildə Iran International nəşrində dərc edilib.

Leave a Comment

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir