Riyalin değer kaybetmesi, aylardır süren savaş ve ABD’nin deniz ablukası koşullarında İran’da enflasyonu hızlandırdı ve halkın yaşam standardını düşürdü. Bununla birlikte bu süreç, hükümetin mali tablolarında durumu olduğundan daha iyi gösterdi: Merkez Bankası’nın kârını artırdı, iç borcun ekonomiye oranını düşürdü ve devletin döviz cinsinden yükümlülüklerinin tümen karşılığını yükseltti.
Son bir yılda ABD doları riyal karşısında yüzde 150’den fazla değer kazandı. Son üç yıldaki artış ise yaklaşık yüzde 430 oldu. Bu, riyalin 12 ayda değerinin yüzde 60’tan fazlasını, üç yılda ise yaklaşık yüzde 80’ini kaybettiği anlamına geliyor.
İran Yüksek Denetim Mahkemesi’nin denetim raporuna göre, İran Merkez Bankası geçen mali yılda (21 Mart’ta sona erdi) yaklaşık 77 trilyon tümen net kâr elde etti. Bu kârın büyük bölümü, döviz, külçe altın ve altın sikkelerin iç piyasada piyasa fiyatları üzerinden satışından kaynaklandı.
Bu satışlar, farklı döviz kurları arasındaki farktan yararlanılarak gerçekleştiriliyor. Örneğin şu anda resmi sübvansiyonlu kurda bir dolar yaklaşık 186 bin tümen seviyesinde belirlenirken, serbest piyasada doların fiyatı 270 bin tümeni aşıyor. Bu da resmi kurdan yüzde 45’ten fazla yüksek.
Devalüasyon, devlet borcunun GSYH’ye oranını da olduğundan düşük gösterdi. Maliye Bakanlığı Kamu Borçları Yönetimi ve Hükümetin Mali İlişkileri Genel Müdürlüğü’nün üç aylık verilerine göre, yerel para birimi cinsinden merkezi hükümet borcu 1405 yılının ilkbaharında (2026’nın ikinci çeyreği) yüzde 12,6 artarak 311 trilyon tümene ulaştı. Kamu işletmelerinin borcu ise yüzde 20 artarak 7 trilyon tümeni aştı.
Ancak devalüasyon ve enflasyon nominal GSYH’yi daha hızlı artırdığı için merkezi hükümet borcunun GSYH’ye oranı, 1404 mali yılının sonunda (Mart 2025-Mart 2026) yüzde 6 seviyesindeyken, 1405 yılının ilkbaharının sonunda (Haziran 2026) yüzde 5,9’a geriledi.
Bu rakamlara hükümetin en büyük yükümlülüğü olan İran Ulusal Kalkınma Fonu’na döviz cinsinden borcu dahil değil. Fon, 2010 yılında petrol gelirlerini özel sektör yatırımlarına yönlendirmek amacıyla bir egemen varlık fonu olarak kuruldu. Ancak daha sonra bütçe açıklarını finanse etmek için hükümete büyük miktarlarda kredi sağladı.
Fon yönetimi, hükümetin 100 milyar doların üzerinde borcu bulunduğunu ve bu borcu nakit olarak ödeme kapasitesine sahip olmadığını açıkladı. Yetkililer, borca karşılık petrol sahalarının geliştirme haklarının devredilmesi konusunda görüşmelere başladı.
Ulusal Kalkınma Fonu’na olan borç hesaba katılmadığında, hükümetin ve kamu işletmelerinin toplam borcunun GSYH’ye oranı yaklaşık beşte bir seviyesinde kaldı. Bu oran 2024’ün başında yüzde 21, 2026’nın başında ise yüzde 22,2 olarak gerçekleşti.
Ancak Ulusal Kalkınma Fonu’na olan borç da hesaplamaya dahil edildiğinde tablo önemli ölçüde değişiyor. Bu durumda borcun GSYH’ye oranı 2024’ün başındaki yüzde 39 seviyesinden 2026’nın başında yüzde 75’e yükseldi. Böylece söz konusu oran iki yılda yaklaşık iki katına çıktı ve fon borcunun hariç tutulduğu durumda kaydedilen seviyenin üç katından fazlasına ulaştı.
Caspian Energy Intelligence
Uluslararası Para Fonu (IMF), İran’ın genel devlet borcunu geçen yıl GSYH’nin yüzde 35’i düzeyinde tahmin etti ve bu oranın yüzde 39’a yükseleceğini öngördü. IMF’nin Ekim 2026’da yayımladığı Dünya Ekonomik Görünümü raporunda, 2026 yılı için yıllık ortalama tüketici enflasyonunun yüzde 78,6 olacağı tahmin ediliyor.
IMF’nin rakamlarının, yukarıda belirtilen İran’ın yerel istatistiklerinden farklı kaynak ve metodolojiye dayandığını ve bu göstergelerin doğrudan karşılaştırılamayacağını belirtmek gerekiyor.
İran Plan ve Bütçe Teşkilatı’nın bütçe incelemeleri, faaliyet bütçesi açığında da benzer bir çarpıklık olduğunu gösteriyor. Enflasyonun etkisiyle bu açık, ABD yaptırımlarının yeniden yürürlüğe girdiği 1397 mali yılındaki (Mart 2018-Mart 2019) seviyesine kıyasla 1404 mali yılında nominal olarak dokuz kattan fazla artarak 932 trilyon tümene ulaştı.
Buna rağmen açığın GSYH’ye oranı, yüzde 3,7’nin üzerindeki seviyesinden yüzde 2,62’ye geriledi.
Makalenin orijinali İran Açık Veri Merkezi’nin internet sitesinde yayımlanmıştır.

