واردات پنلهای خورشیدی چین به ایران در سال ۲۰۲۶ بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته است؛ موضوعی که در شرایط تشدید کمبود برق، تلاشهای این کشور برای توسعه تولید انرژیهای تجدیدپذیر را با تهدید مواجه میکند.
گزارش جدید آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد که صادرات پنلهای خورشیدی چین به ایران در فاصله ژانویه تا سپتامبر ۲۰۲۶ به کمتر از یکپنجم میزان ثبتشده در دوره مشابه سال گذشته رسیده است.
دادههای اندیشکده انرژی اِمبِر نیز نشان میدهد که چین طی این ۹ ماه تنها ۱۳۸ مگاوات پنل خورشیدی به ایران صادر کرده که ارزش آن حدود ۱۵ میلیون دلار بوده است.
این کاهش در شرایطی رخ میدهد که ایران با کمبود شدید گاز طبیعی، آلودگی هوا و خشکسالی دستوپنجه نرم میکند؛ عواملی که حتی در صورت تأمین منابع مالی کافی، گزینههای دولت برای افزایش تولید برق از نیروگاههای حرارتی و برقآبی را محدود کردهاند.
بر اساس ارزیابیهای وزارت نیرو و مرکز پژوهشهای مجلس ایران، این کشور برای جلوگیری از کمبود برق باید سالانه بیش از ۵۰۰۰ مگاوات به ظرفیت تولید برق خود اضافه کند.
ناکامی در تحقق اهداف توسعه ظرفیت تولید برق طی سالهای اخیر، ایران را در تمام طول سال با کسری قابلتوجه برق مواجه کرده است. این کسری در دوره اوج مصرف تابستانی میتواند از ۲۰ درصد میزان مصرف در زمان اوج نیز فراتر برود.
جنگ اخیر نیز بر شدت این فشارها افزوده است. مقامهای ایرانی میگویند حدود ۴۰۰۰ مگاوات از ظرفیت تولید برق کشور در جریان این درگیریها آسیب دیده است.
در ماه آوریل نیز یک انبار بزرگ حاوی تجهیزات مورد استفاده در پروژههای انرژی خورشیدی ایران هدف حمله قرار گرفت. سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری انرژی برق ایران (ساتبا) خسارت واردشده به بخش انرژیهای تجدیدپذیر را حدود ۱.۵ میلیارد دلار برآورد کرده است.
دولت ایران در سالهای اخیر تمرکز خود را بیش از گذشته بر توسعه انرژی خورشیدی قرار داده است.
بر اساس آمار آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر ، ظرفیت نصبشده نیروگاههای خورشیدی ایران در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۱۲۸ درصد افزایش یافت و به حدود ۱۷۸۱ مگاوات رسید.

دادههای اندیشکده امبر که در گزارش آژانس بینالمللی انرژی به آن استناد شده، همچنین نشان میدهد مجموع واردات پنلهای خورشیدی ایران از چین در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ بیش از ۱۰ برابر سالهای قبل بوده است. این موضوع نشاندهنده ظرفیت قابلتوجه برای توسعه بیشتر نیروگاههای خورشیدی در ایران است.
بنابراین، سقوط شدید واردات در سال جاری میتواند تلاشها برای تداوم این روند توسعه را تضعیف کند؛ هرچند این آمار مشخص نمیکند که ایران چه میزان تجهیزات خورشیدی را از قبل در انبارهای خود ذخیره کرده است.
عقبماندگی ایران از رقبای منطقهای
با وجود توسعه اخیر انرژی خورشیدی، ایران فاصله قابلتوجهی با رقبای منطقهای خود پیدا کرده است.
ترکیه و عربستان سعودی هرکدام در سال ۲۰۲۵ حدود پنج برابر ایران به ظرفیت تولید برق خورشیدی خود اضافه کردند. مجموع ظرفیت نصبشده نیروگاههای خورشیدی این دو کشور بهترتیب حدود ۱۲ برابر و هفت برابر ظرفیت ایران بوده است.
یکی دیگر از نقاط ضعف عمده بخش انرژیهای تجدیدپذیر ایران، فقدان پیشرفت در زمینه انرژی بادی است. ظرفیت نصبشده نیروگاههای بادی کشور طی چندین سال گذشته بدون تغییر و در سطح ۳۷۸ مگاوات باقی مانده است.
در مقابل، ترکیه سال گذشته حدود ۲۰۰۰ مگاوات ظرفیت جدید تولید برق بادی وارد مدار کرد و مجموع ظرفیت خود را به نزدیک ۱۵ هزار مگاوات رساند.
در سطح جهان، سال گذشته ۶۹۲ گیگاوات ظرفیت جدید تولید برق از منابع تجدیدپذیر نصب شد. رشد ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر در خاورمیانه حدود ۲۸ درصد بود و عربستان سعودی بیشترین توسعه را در میان کشورهای منطقه ثبت کرد.
عربستان سعودی در سال ۲۰۲۵ ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر خود را دو برابر کرد و به بیش از ۱۲ هزار مگاوات رساند.
ترکیه تقریباً دو برابر عربستان سعودی ظرفیت نصبشده انرژی خورشیدی و بادی دارد، در حالی که ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر امارات متحده عربی و اسرائیل هرکدام به نزدیک ۸۰۰۰ مگاوات رسیده است.

در همین حال، ایران از یک صادرکننده خالص برق به واردکننده خالص تبدیل شده است.
یک دهه پیش، ایران مازاد خالص صادرات برق در حدود هشت تراواتساعت داشت. اما سال گذشته تراز تجاری برق کشور منفی شد.
تهران طی ماههای اخیر با ترکمنستان درباره افزایش واردات برق مذاکره کرده و همزمان گفتوگوهایی با ترکیه برای آغاز واردات برق از همسایه غربی خود انجام داده است.
احیای صادرات پنلهای خورشیدی چین به کشورهای منطقه
سقوط واردات پنلهای خورشیدی ایران در میانه احیای صادرات چین به چندین بازار دیگر خاورمیانه اتفاق افتاده است.
صادرات پنلهای خورشیدی چین به شماری از کشورهای عربی در ابتدا طی هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶ نزدیک به نصف کاهش یافت، اما محمولههای صادراتی به کل منطقه پس از آن دوباره افزایش پیدا کرد.
بر اساس گزارشی از اتاق بازرگانی چین در امارات متحده عربی که به دادههای مؤسسه شانگهای متال مارکتز استناد میکند، صادرات ماژولهای فتوولتائیک چین در ماه سپتامبر به ۲۳.۹۲ گیگاوات رسید که نسبت به ماه اوت ۴۴.۲ درصد افزایش نشان میدهد.
مجموع صادرات چین به عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ترکیه در ماه سپتامبر بیش از سه برابر شد و به ۳.۹۷ گیگاوات رسید. عربستان سعودی بهتنهایی ۲.۹ گیگاوات از این میزان را خریداری کرد.
این ارقام نشان میدهد که کاهش شدید واردات ایران را نمیتوان صرفاً با افت عمومی صادرات پنلهای خورشیدی چین به منطقه توضیح داد؛ هرچند افزایش صادرات چین به سایر کشورهای منطقه در ماه سپتامبر، بهتنهایی دلایل افت واردات ایران طی دوره ۹ ماهه را مشخص نمیکند.
در شرایطی که کمبود برق در ایران تشدید شده و کشورهای همسایه سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر را با سرعت بیشتری افزایش میدهند، ایران در معرض خطر عقبماندگی بیشتر قرار دارد؛ آن هم در زمانی که توسعه ظرفیت تولید برق بیش از هر زمان دیگری به ضرورتی فوری تبدیل شده است.
این مقاله به قلم دالغا خاتیناوغلو، ابتدا در وبسایت ایران اینترنشنال منتشر شده است.
