افزایش سرسامآور قیمت مواد غذایی در حال تغییر الگوی تغذیه خانوادههای ایرانی است. آمارهای جدید از کاهش شدید مصرف لبنیات در کنار روند طولانیمدت کاهش مصرف گوشت قرمز حکایت دارد؛ روندی که با کاهش قدرت خرید خانوارها تشدید شده است.
به گفته علی احسان ظفری، رئیس اتحادیه تعاونیهای لبنی ایران، مصرف سالانه لبنیات از حدود ۱۳۰ کیلوگرم به ازای هر نفر در سال ۲۰۱۰، به تنها ۴۰ کیلوگرم در سال جاری رسیده است.
بر اساس آخرین آمار مرکز آمار ایران، قیمت محصولات لبنی در ماه ژوئیه حدود ۱۴۷ درصد بیشتر از یک سال قبل بوده است.
این کاهش مصرف، ایران را بهمراتب پایینتر از سطح جهانی و منطقهای قرار داده است. بر اساس دادههای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، میانگین مصرف جهانی لبنیات حدود ۱۱۷ تا ۱۱۹ کیلوگرم به ازای هر نفر در سال است؛ در حالی که این رقم در کشور همسایه، ترکیه، بیش از ۲۵۰ کیلوگرم است.
با مصرف سالانه ۴۰ کیلوگرم، سرانه مصرف لبنیات در ایران اکنون تقریباً یکسوم میانگین جهانی است.
گوشت در حال ناپدید شدن
کاهش مصرف لبنیات در ادامه تغییر طولانیمدت الگوی غذایی ایرانیان رخ میدهد؛ سالها تورم و کاهش قدرت خرید، خانوارها را از منابع گرانتر پروتئین حیوانی دور کرده است.
دادههای فائو نشان میدهد عرضه گوشت قرمز در ایران سال گذشته به حدود ۶۲۳ هزار تن رسید؛ رقمی که حدود ۲۰ درصد کمتر از سال ۲۰۲۴ و نزدیک به ۳۹ درصد پایینتر از سطح سال ۲۰۱۰ است.
در بخش بزرگی از این دوره، مرغ به گزینهای ارزانتر برای خانوارها تبدیل شد. مصرف سرانه گوشت مرغ از سال ۲۰۱۰ تاکنون حدود ۴۰ درصد افزایش یافته است؛ موضوعی که نشان میدهد خانوارها بهطور فزایندهای گوشت مرغ را جایگزین گوشتهای گرانتری مانند گوشت گاو و گوسفند کردهاند.
مقایسه ایران و ترکیه نشان میدهد روند مصرف در دو کشور همسایه تا چه اندازه متفاوت بوده است.
مصرف مرغ در ترکیه نیز طی همین دوره حدود ۴۰ درصد افزایش یافته، اما مصرف گوشت قرمز در این کشور ۱۴۶ درصد رشد کرده است. برآوردهای فائو نشان میدهد سرانه مصرف گوشت قرمز در ترکیه حدود ۳.۹ برابر ایران است.
این ارقام بهتنهایی دلایل این تفاوت را توضیح نمیدهند، اما تغییر الگوی مصرف ایران به سمت مرغ ارزانتر در دورهای طولانی از کاهش قدرت خرید خانوارها و جهشهای مکرر قیمت مواد غذایی رخ داده است.
گزینههای جایگزین هم در حال کاهشاند
این جایگزینی اکنون دشوارتر شده است، زیرا تورم تقریباً تمام منابع پروتئین حیوانی را تحت تأثیر قرار داده است.
بر اساس آمار مرکز آمار ایران، قیمت گوشت گاو، گوسفند و مرغ در ماه ژوئیه همگی حدود ۱۴۹ درصد بیشتر از یک سال قبل بوده است. قیمت لبنیات نیز ۱۴۷ درصد افزایش یافته است.
این افزایش قیمتها پس از جنگ اخیر رخ داده و فشارهای تورمی موجود را تشدید کرده و به افزایش سریعتر قیمت کالاهای اساسی منجر شده است.
برای سالها، خانوارهایی که توان خرید گوشت گاو و گوسفند را نداشتند، میتوانستند به مرغ روی بیاورند. اکنون جهش شدید قیمت مرغ این گزینه جایگزین را نیز تهدید میکند؛ در حالی که سقوط مصرف لبنیات نشان میدهد حتی منابع نسبتاً پایهای پروتئین حیوانی نیز برای بسیاری از خانوادهها بهتدریج از دسترس خارج میشوند.
پیامدهای این وضعیت میتواند قابلتوجه باشد، بهویژه برای خانوارهای کمدرآمد و کودکان که رژیم غذایی آنها به منابع مقرونبهصرفه پروتئین و کلسیم وابسته است.
اما این ارقام به تغییر گستردهتری در سطح زندگی ایرانیان نیز اشاره دارند: خانوادهها صرفاً برای همان مواد غذایی قبلی پول بیشتری نمیپردازند؛ آنها در حال تغییر آنچه میخورند هستند و بهطور فزایندهای از مواد غذاییای صرفنظر میکنند که زمانی بخش عادی سبد غذایی خانوار محسوب میشدند.
پس از سالها جایگزین کردن مواد غذایی ارزانتر به جای اقلام گرانتر، اکنون که دامنه گزینههای قابلخرید نیز در حال محدود شدن است، یک پرسش فوریتر مطرح میشود:
دیگر چه چیزی برای جایگزین کردن باقی مانده است؟
این مقاله نخستینبار در Iran International منتشر شده است.