صنعت پتروشیمی ایران، بهعنوان دومین منبع بزرگ درآمد ارزی کشور پس از نفت، در حالی با پیامدهای جنگ اخیر دستوپنجه نرم میکند که پیش از حملات آمریکا و اسرائیل نیز از مسیر رشد خارج شده بود. این صنعت با سه چالش عمده روبهرو است: کمبود مزمن خوراک در پی کسری گاز، تداوم خامفروشی و پایین بودن ارزش افزوده محصولات.
دادههای شرکت ملی صنایع پتروشیمی و مرکز آمار ایران نشان میدهد روند رشد تولید محصولات پتروشیمی از سال ۱۴۰۲ متوقف شده است. تولید این صنعت که در آن سال به حدود ۷۱ میلیون تن رسیده بود، در سال گذشته نزدیک به چهار میلیون تن کاهش یافت و به ۶۷ میلیون تن رسید.
این افت تولید در حالی رخ داده که ظرفیت اسمی صنعت پتروشیمی افزایش یافته است. سال گذشته ظرفیت اسمی مجتمعهای پتروشیمی ایران به ۱۰۳ میلیون تن رسید، اما تولید واقعی تنها ۶۷ میلیون تن بود. در نتیجه، حدود ۳۶ میلیون تن، معادل بیش از یکسوم ظرفیت اسمی صنعت، بلااستفاده ماند و مجتمعهای پتروشیمی بهطور متوسط تنها با حدود ۶۶ درصد ظرفیت خود فعالیت کردند.
مهمترین عامل این شکاف، کمبود خوراک گازی است. دادههای رسمی نشان میدهد حدود ۷۲ درصد خوراک پتروشیمیهای ایران از گاز طبیعی، عمدتاً متان و اتان، تأمین میشود. با تشدید کسری گاز در کشور، تأمین خوراک این واحدها نیز بهطور فزایندهای با اختلال روبهرو شده است. برآوردهای رسمی حاکی از آن است که حدود دو سوم موارد توقف یا کاهش فعالیت مجتمعهای پتروشیمی به کمبود خوراک مربوط بوده است.
صنعت پتروشیمی ایران سالانه حدود ۱۳ میلیارد دلار ارزآوری دارد که معادل نزدیک به ۲۲ درصد کل صادرات غیرنفتی کشور است. این صنعت روزانه بیش از ۶۸ میلیون مترمکعب گاز طبیعی مصرف میکند؛ بیش از ۴۰ درصد این میزان بهعنوان خوراک و باقی آن بهعنوان سوخت مصرف میشود. در مجموع، پتروشیمیها حدود ۹ درصد از کل مصرف گاز طبیعی کشور را به خود اختصاص میدهند؛ سطحی از وابستگی که این صنعت را در برابر کسری مزمن گاز بهشدت آسیبپذیر کرده است.
خامفروشی؛ چالش ساختاری صنعت
کمبود خوراک تنها معضل صنعت پتروشیمی ایران نیست. ساختار تولید این صنعت همچنان بر محصولات پایه و کمارزش متمرکز است و سهم محصولات با ارزش افزوده بالاتر در سبد تولید، محدود باقی مانده است.
بر اساس دادههای شرکت ملی صنایع پتروشیمی، سالانه بیش از ۵۴ میلیون تن هیدروکربن، شامل گاز طبیعی و فرآوردههای نفتی، در مجتمعهای پتروشیمی مصرف میشود. با این حال، بخش بزرگی از این خوراک به محصولات اولیه و پایه تبدیل میشود و تنها سهم محدودی از آن به حلقههای پایینتر زنجیره ارزش راه پیدا میکند.
ترکیب تولید محصولات پایه، نمونه روشنی از این وضعیت است. متانول بهتنهایی ۴۴ درصد از تولید محصولات پایه پتروشیمی ایران را تشکیل میدهد، در حالی که سهم پروپیلن، با وجود ارزش اقتصادی بیش از دو برابر متانول، تنها سه درصد است. این نسبت در کشورهای رقیب بهمراتب بالاتر است؛ پروپیلن حدود ۱۵ درصد از تولید محصولات پایه پتروشیمی عربستان، ۱۸ درصد در چین و ۲۰ درصد در آمریکا را به خود اختصاص میدهد.
ضعف زنجیره ارزش در ساختار ظرفیتهای تولیدی صنعت پتروشیمی نیز قابل مشاهده است. صنایع پاییندستی تنها ۲.۵ درصد از کل ظرفیت واحدهای فرآیندی پتروشیمی ایران را در اختیار دارند؛ سهم اندکی که نشان میدهد بخش عمده سرمایهگذاری این صنعت همچنان در حلقههای ابتدایی زنجیره متمرکز است.
پیامد این ساختار، پایین ماندن متوسط ارزش محصولات تولیدی است. ارزش هر تن محصول پتروشیمی ایران بهطور متوسط حدود ۵۶۳ دلار است؛ رقمی که بازتابدهنده سهم بالای محصولات پایه و کمارزش در سبد تولید این صنعت است. بر اساس گزارش شرکت ملی صنایع پتروشیمی، در سال ۱۴۰۳ حدود ۴۲ میلیون تن محصول قابل فروش به ارزش نزدیک به ۲۴ میلیارد دلار تولید شد.
خسارتهای جنگ
مشکلات ساختاری صنعت پتروشیمی ایران در جریان جنگ اخیر، با خسارت به برخی تأسیسات تولیدی و زیرساختهای جانبی، تشدید شد. در جریان جنگ ۳۹ روزه، اسرائیل بخشهایی از زیرساختهای پتروشیمی در دو قطب اصلی این صنعت، ماهشهر و منطقه پارس، را هدف قرار داد. بخش قابلتوجهی از این حملات متوجه نیروگاهها، تأسیسات خدماتی و زیرساختهای پشتیبان بود و هنوز ارزیابی دقیقی از تأثیر نهایی خسارتها بر ظرفیت تولید منتشر نشده است.
مقامات جمهوری اسلامی میگویند جنگ اخیر علاوه بر ایجاد اختلال در صادرات، عرضه برخی محصولات پتروشیمی در بازار داخلی را نیز با مشکل مواجه کرده است.
بررسیهای مرکز دادههای باز ایراننشان میدهد هشت مجتمع پتروشیمی هدف قرارگرفته در منطقه ماهشهر، شامل بندر امام، امیرکبیر، کارون، مارون، رجال، تختجمشید، بوعلیسینا و تندگویان، در مجموع حدود ۱۷ میلیون تن ظرفیت اسمی تولید دارند؛ رقمی معادل حدود یکششم کل ظرفیت اسمی صنعت پتروشیمی ایران.
در منطقه انرژی پارس نیز برخی تأسیسات جانبی و نیروگاههای تأمین برق مجتمعهای پتروشیمی در عسلویه و کنگان خسارت دیدند. با این حال، هنوز مشخص نیست این خسارتها چه میزان از ظرفیت عملیاتی بزرگترین قطب پتروشیمی کشور را از مدار تولید خارج کرده یا با اختلال مواجه کرده است.
اصل این مقاله در سایت مرکز دادههای باز ایران منتشر شده است