بر اساس آمار گمرکی که پس از ماه‌ها تاخیر منتشر شده، تجارت خارجی ایران از زمان آغاز درگیری جمهوری اسلامی با ایالات متحده به‌شدت کوچک شده و صادرات غیرنفتی و واردات این کشور حدود یک‌چهارم یا بیشتر کاهش یافته است.
ایران تا ۲۵ مرداد، یعنی در پنج ماه اول سال ۱۴۰۵، حدود ۱۵ میلیارد دلار کالای غیرنفتی، از جمله گاز طبیعی و گاز مایع (LPG)، صادر کرده است. این رقم نزدیک به ۳۰ درصد کمتر از رقمی است که برای پنج ماه نخست سال گذشته گزارش شده بود.
واردات نیز در همین دوره نزدیک به پنج‌ماهه به حدود ۱۷ میلیارد دلار کاهش یافته که تقریبا یک‌چهارم کمتر از رقم ثبت‌شده برای کل پنج ماه نخست سال گذشته است.
این ارقام از وخامت شدید تجارت ایران در جریان جنگی حکایت دارد که صنایع کلیدی و مسیرهای کشتیرانی را مختل کرده و فشار بیشتری بر اقتصادی وارد آورده است که پیش از این نیز با سال‌ها تحریم، کاهش درآمدهای نفتی و کمبود مزمن ارز خارجی دست‌وپنجه نرم می‌کرد.
ایالات متحده از زمان آغاز درگیری در ۹ اسفند فشار اقتصادی بر تهران را تشدید کرده و همزمان، در بحبوحه اختلال در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز، محاصره دریایی ایران را اعمال کرده است.
مقام‌های گمرکی ایران جزییات دقیقی از کاهش صادرات غیرنفتی منتشر نکرده‌اند. با این حال، تازه‌ترین ارقام نشان می‌دهد صادرات غیرنفتی برای دومین سال پیاپی کاهش یافته است و مجموع صادرات در دوره نزدیک به پنج‌ماهه امسال، تقریبا یک‌سوم کمتر از سطح ثبت‌شده در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۴ است.
عملکرد واردات در بازه زمانی طولانی‌تر حتی بدتر بوده است؛ به‌طوری که رقم اخیر تقریبا ۴۰ درصد کمتر از میزان واردات ثبت‌شده در پنج ماه نخست سال۱۴۰۴ است.
پتروشیمی و فولاد هدف حملات قرار گرفتند
حملات، فعالیت دو صنعت از مهم‌ترین صنایع صادرات غیرنفتی ایران، یعنی پتروشیمی و فولاد، را مختل کرد.
ایران در سال مالی گذشته خود حدود ۴۵ میلیارد دلار کالای غیرنفتی صادر کرد که از این میزان پتروشیمی و فولاد در مجموع حدود ۱۷ میلیارد دلار، معادل ۳۷ درصد کل صادرات غیرنفتی را تشکیل می‌دادند.
حملات اسرائیل در ماه مارس مراکز عمده پتروشیمی ایران در ماهشهر و عسلویه و همچنین تولیدکنندگان بزرگ فولاد، از جمله فولاد مبارکه و فولاد خوزستان را هدف قرار داد.
دولت ایران پس از آن صادرات طیف گسترده‌ای از محصولات پتروشیمی و فولادی را برای مدت دو تا سه ماه متوقف کرد. مجوز صادرات برخی محصولات بعدا دوباره صادر شد، اما دولت اعلام نکرده است که این صنایع در پنج ماه نخست سال جاری چه میزان صادرات داشته‌اند.
به همین دلیل، تعیین دقیق اینکه چه میزان از کاهش کلی صادرات غیرنفتی ناشی از اختلال در این بخش‌ها بوده، دشوار است.
با این حال، با توجه به اهمیت این صنایع برای درآمدهای صادراتی ایران، هرگونه اختلال طولانی‌مدت در تولید، حمل‌ونقل یا فروش خارجی آنها تاثیر قابل توجهی بر تراز تجاری کشور خواهد داشت.
کاهش سریع صادرات نفت
به نظر می‌رسد افت صادرات نفت ایران حتی شدیدتر بوده باشد.
مقام‌های گمرکی ایران آمار صادرات نفت را منتشر نمی‌کنند. با این حال، داده‌های شرکت کپلر که ایران‌اینترنشنال آنها را مشاهده کرده، نشان می‌دهد متوسط فروش روزانه نفت خام و میعانات گازی ایران به چین در پنج ماه نخست سال جاری خورشیدی اندکی بیش از یک میلیون بشکه در روز بوده است؛ رقمی که حدود ۴۰ درصد کمتر از مدت مشابه سال گذشته است.
کل صادرات نفت کوره ایران به بازارهای بین‌المللی نیز به‌شدت کاهش یافته و به‌طور متوسط به حدود ۹۶ هزار بشکه در روز رسیده است؛ یعنی ۵۷ درصد کاهش نسبت به سال گذشته.
این روند نزولی در ماه‌های اخیر شتاب بیشتری گرفته است.
بر اساس برآوردهای کپلر، صادرات نفت ایران به چین، بزرگ‌ترین مشتری نفت این کشور، در ماه جاری به حدود ۵۲۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته است؛ در حالی که میانگین این رقم در دو ماه گذشته حدود ۸۰۰ هزار بشکه در روز بود.
برای مقایسه، جمهوری اسلامی در آغاز جنگ روزانه حدود ۱.۷ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی به چین می‌فروخت.
صادرات نفت کوره ایران نیز از میانگین حدود ۲۲۰ هزار بشکه در روز در آغاز جنگ به ۶۱ هزار بشکه در روز در ماه اوت کاهش یافته است.
سقوط صادرات نفت کوره همزمان با وخامت شدید تجارت ایران با امارات متحده عربی رخ داده است.
امارات در سال گذشته بزرگ‌ترین خریدار نفت کوره ایران بود و بیش از ۷۰ درصد صادرات نفت کوره ایران را به خود اختصاص می‌داد. اما پس از حملات گسترده ایران به امارات، این تجارت تقریبا متوقف شده است.
مالزی، سنگاپور و چین نیز از زمان آغاز درگیری، خرید نفت کوره ایران را تا حد زیادی متوقف کرده‌اند.
افزایش فشار بر اقتصاد ایران
کاهش همزمان صادرات نفتی و غیرنفتی احتمالا فشار بیشتری بر وضعیت از پیش دشوار منابع ارزی ایران وارد خواهد کرد.
در عین حال، کاهش واردات نشان می‌دهد شرکت‌ها و مصرف‌کنندگان ایرانی برای دسترسی به کالاهای خارجی، مواد اولیه، ماشین‌آلات و محصولات واسطه‌ای با دشواری فزاینده‌ای روبه‌رو هستند.
بنابراین، آمار تجارت خارجی از وخامتی گسترده‌تر از صرفا کاهش صادرات حکایت دارد. ایران به‌طور همزمان درآمدهای صادراتی خود را از دست می‌دهد و توانایی‌اش برای واردات کالاهای مورد نیاز جهت تداوم تولید داخلی کاهش می‌یابد.
اگر کاهش محموله‌های نفتی ادامه پیدا کند، فشار بر ذخایر ارزی تهران و توانایی آن برای تامین مالی واردات می‌تواند در ماه‌های آینده بیش از پیش افزایش یابد.
برای اقتصادی که به‌شدت به درآمدهای نفتی و واردات نهاده‌های صنعتی وابسته است، تازه‌ترین ارقام نشان می‌دهد هزینه‌های اقتصادی جنگ بسیار فراتر از بخش انرژی گسترش یافته است.
اصل این مقاله در ایران اینترنشنال منتشر شده است