مقامات جمهوری اسلامی از کسری روزانه حدود ۱۴ میلیون لیتر بنزین در کشور خبر می‌دهند؛ بحرانی که نشانه ملموس آن صف‌های چندکیلومتری خودروها مقابل پمپ‌بنزین‌هاست.
اگرچه دولت این ناترازی را عمدتاً به افزایش شمار خودروها و مصرف بالای تولیدات داخلی نسبت می‌دهد، بررسی‌های «مرکز داده‌های باز ایران» نشان می‌دهد که این بحران تنها حاصل رشد تقاضا نیست؛ بلکه سقوط کیفیت بنزین تولیدی، افت چشمگیر عرضه سوخت‌های جایگزین مانند سی‌ان‌جی (CNG) برای خودروهای دوگانه‌سوز و توقف توسعه ظرفیت پالایشگاهی، در ایجاد این معضل نقش اساسی داشته‌اند.
آخرین پالایشگاه بزرگ ایران، ستاره خلیج فارس، در سال ۱۳۹۷ به بهره‌برداری رسید. در سال‌های پس از آن، محدودیت‌های ناشی از شیوع کرونا کاهش چشمگیر مصرف بنزین را به دنبال داشت؛ به‌گونه‌ای که ایران برای مدتی کوتاه به صادرکننده بنزین تبدیل شد. اما طی پنج سال گذشته، شرایط کاملاً دگرگون شده و کشور اکنون با کسری فزاینده سوخت مواجه است.
بر اساس داده‌های رسمی، از سال ۱۴۰۰ تا سال گذشته بیش از ۵ میلیون و ۳۲۰ هزار دستگاه خودروی سواری بنزین‌سوز توسط خودروسازان داخلی تولید و روانه بازار شده است. در همین دوره، حدود ۱۴۰ هزار خودروی خارجی نیز وارد کشور شده که بخش عمده آن‌ها بنزین‌سوز هستند.
در مقابل، به گفته مقامات جمهوری اسلامی، طی همین دوره تنها حدود ۶۸۰ هزار خودروی قدیمی و فرسوده از چرخه مصرف خارج و اسقاط شده است. به این ترتیب، طی پنج سال گذشته در مجموع نزدیک به پنج میلیون دستگاه به شمار خودروهای بنزین‌سوز کشور افزوده شده است.
طبق برآورد کمیسیون صنایع و معادن مجلس، خودروهای تولید داخل به‌طور متوسط برای پیمودن هر ۱۰۰ کیلومتر، بین ۸ تا ۱۰ لیتر بنزین مصرف می‌کنند؛ رقمی که حدود یک‌سوم بیشتر از مصرف خودروهای خارجی است.
بنابراین، افزایش تعداد خودروها نه‌تنها مستقیماً تقاضا برای بنزین را بالا برده، بلکه پایین بودن بهره‌وری ناوگان خودرویی داخلی نیز فشار بیشتری بر مصرف سوخت وارد کرده است.
کاهش تولید بنزین باکیفیت
اما رشد مصرف تنها بخشی از ماجراست. بنا بر یک گزارش محرمانه شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی که به رویت مرکز داده‌های باز ایران رسیده، دولت از سال ۱۴۰۳، با هدف کاهش هزینه تولید بنزین، تولید روزانه بیش از ۳/۷ میلیون لیتر بنزین سوپر را متوقف کرده و همزمان تولید بنزین با استاندارد یورو ۴ و یورو ۵ را نیز کاهش داده است.
در مقابل، تولید بنزین بی‌کیفیت با اکتان ۸۷ افزایش یافته است. بر اساس همین سند، اکنون حدود ۸۰ درصد بنزین مصرفی کشور از نوع اکتان ۸۷ است.
کیفیت پایین‌تر بنزین و عدد اکتان پایین‌تر موجب احتراق نامناسب‌تر و در نتیجه افزایش مصرف سوخت می‌شود. از سوی دیگر، طبق این سند، سهم مواد افزودنی در تولید بنزین نیز بیش از چهار برابر شده است.
در همین حال، پالایشگاه ستاره خلیج فارس، بزرگترین پالایشگاه کشور، اخیراً از آغاز استفاده از متانول به‌عنوان ماده افزودنی جدید در بنزین برای جبران کسری سوخت خبر داده است.
استفاده از متانول به‌عنوان افزودنی سوخت، به دلیل نگرانی‌های فنی و زیست‌محیطی، در استانداردها و توصیه‌های صنعت خودروسازی جهان محدودیت‌های جدی دارد. این ماده ارزان که حدود ۴۴ درصد از تولید محصولات پایه پتروشیمی ایران را تشکیل می‌دهد، می‌تواند به اجزای موتور و سیستم سوخت‌رسانی خودرو آسیب بزند و همچنین پیامدهای زیست‌محیطی و بهداشتی دارد.
کاهش عرضه سی‌ان‌جی؛ بنزین بیشتر برای خودروها
همزمان، بحران گاز ایران نیز به‌طور غیرمستقیم به تشدید کسری بنزین دامن زده است.
داده‌ها نشان می‌دهد عرضه روزانه سی‌ان‌جی از ۲۴/۷ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۰ به حدود ۱۵/۸ میلیون مترمکعب در سال گذشته کاهش یافته است.
این کاهش به معنای آن است که بخشی از خودروهای دوگانه‌سوز که پیشتر از سی‌ان‌جی استفاده می‌کردند، اکنون ناچار به مصرف بنزین هستند. برآوردها نشان می‌دهد این تغییر به‌تنهایی می‌تواند روزانه حدود ۹ میلیون لیتر به تقاضای بنزین کشور اضافه کرده باشد.
به بیان دیگر، کمبود گاز نه‌تنها بحران مستقلی در بخش انرژی ایجاد کرده، بلکه از مسیر کاهش عرضه سی‌ان‌جی، بحران بنزین را نیز تشدید کرده است.
جهش واردات بنزین
افزایش مصرف و کاهش توان تولید داخلی، وابستگی ایران به واردات فرآورده‌های نفتی را نیز به‌شدت افزایش داده است.
طبق آمارهای بانک مرکزی، ارزش واردات گاز و فرآورده‌های نفتی ایران از حدود ۱۹۷ میلیون دلار در سال ۱۴۰۰ به بیش از ۲/۹ میلیارد دلار در سال گذشته رسیده است؛ افزایشی که نشان‌دهنده فشار فزاینده بر منابع ارزی کشور برای تأمین سوخت است.
از سوی دیگر، در جریان جنگ، پالایشگاه لاوان نیز هدف حمله قرار گرفت. این پالایشگاه ظرفیت تولید روزانه حدود ۳/۵ میلیون لیتر بنزین دارد و آسیب به آن، فشار بیشتری بر زنجیره تأمین سوخت کشور وارد کرده است.
مقامات جمهوری اسلامی می‌گویند حتی با استفاده از بنزین تولیدشده در پتروشیمی‌ها و مواد افزودنی، کشور اکنون با کسری روزانه حدود ۱۴ میلیون لیتر بنزین مواجه است.
جمهوری اسلامی پیشتر بخشی از مازوت صادراتی خود را با بنزین وارداتی تهاتر می‌کرد. اما با آغاز محاصره دریایی ایالات متحده علیه جمهوری اسلامی در نیمه ژوئیه امسال، صادرات نفت و فرآورده‌های نفتی ایران و همچنین واردات بنزین با اختلال جدی مواجه شده است.
داده‌های شرکت اطلاعات انرژی کپلر که در اختیار «مرکز داده‌های باز ایران» قرار گرفته، نشان می‌دهد متوسط صادرات روزانه مازوت ایران از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه تا اواخر ماه اوت به حدود ۸۸ هزار بشکه در روز رسیده است؛ رقمی که ۶۰ درصد کمتر از متوسط صادرات پیش از جنگ است.
در نتیجه، ایران اکنون با یک چرخه فزاینده مواجه است: افزایش شمار خودروهای پرمصرف، کاهش کیفیت بنزین، افت عرضه سی‌ان‌جی، محدودیت ظرفیت پالایشی و اختلال در واردات و صادرات فرآورده‌ها همزمان بر بازار سوخت فشار وارد می‌کنند.
به همین دلیل، بحران کنونی بنزین را نمی‌توان صرفاً نتیجه افزایش تعداد خودروها دانست. این بحران حاصل سال‌ها عقب‌ماندگی در توسعه ظرفیت پالایشگاهی، پایین بودن بهره‌وری ناوگان خودروها، کاهش کیفیت سوخت و تشدید بحران گاز و محدودیت‌های تجاری و تحریمی است؛ عواملی که اکنون همزمان به نقطه بحرانی رسیده‌اند.
اصل این مقاله در «مرکز داده‌های باز ایران» منتشر شده است