İsrail, 8 Haziran 2026’da İran’ın füze saldırılarına karşılık olarak İran’daki çeşitli hedeflere saldırılar düzenlediğinde, dikkatlerin büyük bölümü askeri tesislere ve İran’ın güvenlik aygıtıyla bağlantılı altyapılara yöneldi. Ancak vurulan hedefler arasında İran içinde özel ilgi uyandıran bir tesis de vardı: İran’ın güneybatısındaki Huzistan eyaletinin Mahşehr Özel Ekonomik Bölgesi’nde bulunan Karun Petrokimya Kompleksi.
İran medyası saldırıyı büyük ölçüde yerli sanayiye hammadde sağlayan bir üretim tesisine yönelik saldırı olarak yansıttı. Buna karşılık İsrailli yetkililer Karun’u, İran Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) ile bağlantılı bir tesis olarak tanımladı.
Bu durum şu soruyu gündeme getiriyor: İran’ın onlarca daha büyük petrokimya tesisi varken İsrail neden nispeten küçük bir tesisi hedef aldı?
Karun Kompleksi yılda yaklaşık 400 bin ton petrokimya ürünü üretiyor. Bu miktar, İran’ın nominal petrokimya kapasitesinin yalnızca yüzde 0,6’sına karşılık geliyor. İhracattaki payı da İran’ın en büyük petrokimya ihracatçılarıyla kıyaslandığında oldukça sınırlı.
Yanıt üretim hacminde değil, Karun’un ürettiği ürünlerin stratejik niteliğinde yatıyor. Karun, İran’ın sanayi ve savunma sektörlerinde benzersiz bir konuma sahip.
Tesis, İran’ın tek büyük izosiyanat üreticisi konumunda. Özellikle toluen diizosiyanat (TDI) ve metilen difenil diizosiyanat (MDI) üretimi gerçekleştiriyor. Bu iki ürünün toplam yıllık üretim kapasitesi yaklaşık 80 bin ton.
İzosiyanatlar, poliüretan üretiminin temel hammaddeleridir. Poliüretan; mobilya, yatak, yalıtım malzemeleri, buzdolabı, otomobil, ayakkabı ve inşaat ürünlerinde yaygın olarak kullanılır. Ancak aynı malzemeler önemli askeri uygulamalara da sahiptir.
Poliüretan bazlı bileşikler, katı yakıtlı füze sistemlerinin üretiminde önemli rol oynar. Bu maddeler, katı roket motorlarının üretiminde kullanılan bağlayıcılar ve diğer kritik bileşenlerde yer alır.
İran’ın giderek büyüyen katı yakıtlı balistik füze cephaneliği, ülkenin caydırıcılık stratejisinin ve bölgesel güç projeksiyonunun temel unsurlarından biri haline gelmiştir. Bu nedenle söz konusu tedarik zincirini destekleyen tesisler, ekonomik büyüklüklerinin çok ötesinde stratejik önem taşır.
Karun’un önemi yalnızca TDI ve MDI üretimiyle sınırlı değildir. Kompleks ayrıca yılda yaklaşık 30 bin ton anilin ve 92 bin tondan fazla nitrik asit üretmektedir. Bu ürünler, izosiyanat ve poliüretan üretim zincirinin ayrılmaz parçalarıdır.
Her iki kimyasal da gübre, ilaç, boya, plastik ve çeşitli sanayi kollarında geniş kullanım alanına sahiptir. Ancak bunların askeri kullanım geçmişi de oldukça uzundur.
Nitrik asit, enerjik maddelerin ve itici yakıtların üretiminde kritik bir role sahiptir. Anilin ve benzeri kimyasal ara ürünler de savunma sanayisini destekleyebilecek üretim süreçlerinde kullanılmaktadır.
Karun ayrıca yılda yaklaşık 40 bin ton nitrobenzen üretmektedir. Bu ürün ağırlıklı olarak anilin üretiminde hammadde olarak kullanılır. Pek çok petrokimya ara ürünü gibi nitrobenzen de hem sivil hem askeri amaçlarla kullanılabilen tipik bir “çift kullanımlı” üründür.
Genel olarak bakıldığında, Karun’un üretiminin önemli bir bölümü hem ticari hem de savunma amaçları taşıyan kimyasallardan oluşmaktadır. Bu durum, İran’ın toplam petrokimya kapasitesinin küçük bir bölümünü temsil eden bir tesisin neden stratejik hedef haline geldiğini açıklamaktadır.
Karun’a yönelik saldırı tek başına gerçekleşmiş bir olay değildi. İsrail, nisan ayında İran’ın başlıca petrokimya merkezleri olan Asaluye ve Mahşehr’deki tesisleri de hedef almıştı. İranlı sektör kaynaklarına göre bu saldırılar ülkenin petrokimya üretim kapasitesinin önemli bir bölümünü devre dışı bıraktı veya ciddi şekilde aksattı.
Sonuçları da önemli oldu. İran geçen yıl yaklaşık 14 milyar dolar değerinde petrokimya ürünü ihraç etti ve bu sektör ülkenin petrol dışı döviz gelirlerinin en önemli kaynaklarından biri konumunda. Son saldırılar ihracatı ciddi şekilde sekteye uğratırken, iç piyasada da arz sıkıntılarına ve keskin fiyat artışlarına yol açtı.
Karun’un daha önce de nisan ayında hedef alındığı bildiriliyor. Her ne kadar tesis faaliyetlerini yeniden başlatmış olsa da, 8 Haziran saldırısının daha ağır sonuçlar doğurduğu anlaşılıyor. İran kaynaklarına göre iki füze klorla ilgili üniteleri ve depolama tesislerini vurdu, bu da üretimin durmasına neden oldu.
İsrail açısından bakıldığında amaç muhtemelen azami ekonomik zarar vermek değildi. Eğer hedef yalnızca ekonomik tahribat yaratmak olsaydı, daha büyük petrokimya tesisleri çok daha cazip hedefler olurdu. Bunun yerine Karun’un hem sivil sanayiyi hem de stratejik savunma programlarını destekleyen kimyasalları üretmedeki benzersiz rolü, tesisi öncelikli hedef haline getirmiş görünüyor.
Karun’un geçmişi de stratejik önemini ortaya koyuyor. Şirket 2002 yılında İran Ulusal Petrokimya Şirketi, İsveçli Chematur Engineering AB ve Alman Hansa Chemie ortaklığıyla kuruldu. Chematur, TDI ve MDI üretimi için gerekli lisanslı teknolojiyi sağlamıştı.
Daha sonra uluslararası yaptırımlar teknoloji transferini ve yabancı şirketlerin katılımını zorlaştırdı. Bunun sonucunda İran yerli alternatifler geliştirmeye ve üretimi millileştirmeye yöneldi.
Zamanla Karun, İran’ın poliüretan tedarik zincirinin temel taşı ve ülkenin tek önemli izosiyanat üreticisi haline geldi. Yaptırımların ileri teknoloji ve kimyasallara erişimi giderek kısıtlamasıyla birlikte tesisin stratejik önemi daha da arttı. Çünkü ürünleri, inşaattan imalat sanayine ve füze geliştirme programlarına kadar uzanan geniş bir yelpazedeki faaliyetlerin sürdürülmesine katkı sağlıyordu.
Bu nedenle Karun’a yönelik saldırı, bir petrokimya tesisine yapılan sıradan bir saldırıdan ziyade, İran’ın stratejik kapasitesini destekleyen önemli bir sanayi düğümünü zayıflatmaya yönelik hedefli bir operasyon olarak değerlendirilebilir.
Bu makale ilk olarak Middle East Forum‘da yayımlanmıştır.