Orta Asya ve Kafkasya üzerinden Asya ile Avrupa’yı birbirine bağlayan ticaret güzergâhlarına yapılan yatırımlar, İran’ın büyük bir transit merkezine dönüşme hedefini zorlaştırıyor. İran’ın komşuları, İran topraklarını devre dışı bırakan ulaşım ve dijital ağlar geliştiriyor.
Bu güzergâhlardan biri, Çin’i Orta Asya ve Kafkasya üzerinden Avrupa’ya bağlayan, İran’ı ise güzergâh dışında bırakan demir yolu, kara yolu ve deniz bağlantılarından oluşan Orta Koridor.
Bu koridorun amacı yalnızca Çin ve Avrupa pazarlarını birbirine bağlamak değil. Güzergâh üzerindeki ülkeler kendi aralarındaki ticareti de genişletiyor. Bölgesel bağlantıları geliştirmeye yönelik daha kapsamlı çabalar, yük taşımacılığının ötesine geçerek enerji, bilgi teknolojileri ve veri aktarımı alanlarını da kapsıyor.
15 Ekim’de Azerbaycan ve Kazakistan cumhurbaşkanları, Hazar Denizi’nin tabanından geçen, saniyede 400 terabitin üzerinde veri aktarım kapasitesine sahip 380 kilometrelik fiber optik kablo hattının açılışını gerçekleştirdi. Dijital İpek Yolu girişiminin bir parçası olan bu kablo, Orta Koridor’u tamamlıyor.
Projenin destekçileri, kablonun Doğu-Batı ekseninde veri aktarımının yanı sıra yapay zekâ veri merkezleri, bulut hizmetleri ve yüksek teknoloji sektörlerine yatırım çekilmesine de katkı sağlayacağını belirtiyor.
Dünya Bankası, son raporunda planlanan yatırımların hayata geçirilmesi hâlinde Hazar Denizi üzerinden taşınan yük hacminin 2023’teki 8,8 milyon tondan 2040’ta 32,1 milyon tona çıkabileceğini öngörüyor.
Rapora göre koridorun geliştirilmesi, uzun vadede güzergâh üzerindeki ülkelerin toplam GSYH’sini yaklaşık yüzde 3,3 artırabilir. Mevcut ekonomik faaliyet düzeyi üzerinden hesaplandığında bu artış yaklaşık 58 milyar dolara karşılık geliyor. İstihdamın ise yüzde 2,9 artması bekleniyor.

Bu kazanımların elde edilmesi, altyapı inşasının yanı sıra politika ve operasyonel süreçlerde yapılacak reformlara da bağlı. Dünya Bankası, 2040’a kadar altyapı yatırımları için en az 25 milyar dolara ihtiyaç duyulduğunu belirtiyor. Bağlantı altyapısı, lojistik tesisleri ve ekipmanlar için ise yaklaşık 30 milyar dolarlık ek yatırım gerekiyor.
Önerilen bağlantılar arasında en tartışmalı olanlardan biri, Azerbaycan’ın ana karasını eksklavı Nahçıvan’a bağlayacak ve Ermenistan’ın güneyinden geçecek güzergâh. Bu güzergâh daha önce Zengezur Koridoru olarak adlandırılıyordu.
Ağustos 2025’ten bu yana varılan anlaşmalar çerçevesinde ABD’nin desteklediği proje, “Uluslararası Barış ve Refah için Trump Güzergâhı” (TRIPP) adıyla geliştiriliyor. Proje kapsamında Ermenistan, kendi toprakları üzerindeki egemenliğini ve yargı yetkisini koruyacak.
Azerbaycan, bu güzergâhın yılda 15 milyon ton yük taşıyabileceğini öngörüyor. Ermenistan’dan geçecek bölümün uzunluğu yaklaşık 42-43 kilometre.
Zengezur Koridoru önerisine yıllarca sert biçimde karşı çıkan İran, Ermenistan’ın Doğu-Batı ulaşım ağlarına dâhil edilmesi konusunda daha pragmatik bir yaklaşım benimsemeye başlamış görünüyor. Bununla birlikte, ABD’nin sürece katılımına ilişkin kaygılar devam ediyor.
İran’ın Erivan Büyükelçisi, eylül ayında sınır yakınlarındaki ABD varlığına ilişkin endişelerini dile getirdi ve Tahran’ın kaygılarını giderecek bir mekanizma kurulmasını önerdi.
Ermenistan Dışişleri Bakanı Ararat Mirzoyan, 16 Ekim’de yaptığı açıklamada İran’ın Ermenistan topraklarında ABD askerlerinin konuşlandırılması ihtimalini sorduğunu, Erivan’ın ise böyle bir durumun yaşanmayacağı konusunda Tahran’a güvence verdiğini söyledi. Mirzoyan, İran tarafının Ermenistan’ın yanıtlarından memnun kaldığını düşündüğünü belirtti.
Dünya Bankası, Orta Koridor’un geliştirilmesinin Ermenistan’ın GSYH’sini yüzde 3,4, yani 873 milyon dolar artırabileceğini ve uzun vadede istihdamı yüzde 3,9 yükseltebileceğini tahmin ediyor.
Ancak Ermenistan henüz bu güzergâh üzerinde bir transit ülkesi değil. Dünya Bankası raporunda, ülke üzerinden doğrudan bir demir yolu bağlantısının 2030’ların başında faaliyete geçeceği varsayılıyor.
İran’ın transit hedefleri giderek artan rekabetle karşı karşıya
Azerbaycan ve İran, Azerbaycan’ın ana karası ile Nahçıvan arasında İran topraklarından geçen alternatif bir bağlantı kurulması için de girişimlerde bulundu. Bu güzergâh Aras Koridoru olarak biliniyor.
Bu güzergâh, İran’ın bölgesel transit faaliyetlerinde belirli bir rol üstlenmesini sağlayabilir. Ancak tek bir bağlantı hattına katılmak, Tahran’ın Asya ile Avrupa arasındaki ticaretin merkezi hâline gelme yönündeki daha kapsamlı hedefini gerçekleştirmek için yeterli değil. Batı yaptırımları da Avrupa şirketlerini İran üzerinden geçen güzergâhlara çekme çabalarını zorlaştırıyor.
Orta Koridor ile Avrupa pazarları arasında önemli bir bağlantı noktası olan Türkiye ile yapılacak karşılaştırma dikkat çekici. Dünya Bankası, koridorun geliştirilmesinin uzun vadede Türkiye’nin GSYH’sine 47 milyar dolardan fazla katkı sağlayabileceğini ve istihdamı yaklaşık yüzde 4,4 artırabileceğini tahmin ediyor.
İran, diğer bölgesel ulaşım projelerinin rekabetiyle de karşı karşıya. Irak, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Türkiye’nin katılımıyla Kalkınma Yolu Projesini ilerletiyor. Yaklaşık 17 milyar dolar maliyet öngörülen proje, Büyük Fav Limanı’nı Türkiye sınırına bağlamayı amaçlıyor.
Iraklı yetkililer, projeden yıllık yaklaşık 4 milyar dolar gelir elde edilebileceğini öngörüyor. Ancak projenin ekonomik getirisi finansmana, tamamlanmasına ve talep düzeyine bağlı.
Önerilen Hindistan-Orta Doğu-Avrupa Ekonomik Koridoru ile Akdeniz, Basra Körfezi, Karadeniz ve Hazar bölgesini birbirine bağlamayı amaçlayan Suriye’nin “Dört Deniz” girişimi de alternatif ulaşım ağları geliştirme çabalarını yansıtıyor.
Bu projeler farklı gelişim aşamalarında bulunuyor ve ticari başarıları henüz garanti değil.
İran, Hindistan ve Rusya’nın Uluslararası Kuzey-Güney Ulaştırma Koridoru’nu kurmak üzere anlaşmaya varmasının üzerinden yirmi yılı aşkın süre geçmesine rağmen Tahran’ın Hindistan’ı Rusya ve Avrupa pazarlarına bağlayan bir transit merkezine dönüşme hedefi ancak kısmen gerçekleşti.
İran üzerinden yük taşımacılığı yapıldı. Ancak güzergâhta bir trafik akışının bulunması, projenin daha kapsamlı ticari potansiyelini gerçekleştirdiğini tek başına kanıtlamıyor.
İran’ın lojistik alanındaki zayıf performansı da bu zorlukları artırıyor. Dünya Bankası’nın 2023 Lojistik Performans Endeksi’nde İran, beş üzerinden 2,3 puan alarak 123. sırada yer aldı.
Coğrafi konumu İran’a potansiyel avantajlar sağlıyor. Ancak bu avantajları sürdürülebilir transit gelirlerine dönüştürmek için güvenilir altyapı, etkin sınır işlemleri ve ticari açıdan uygulanabilir uluslararası bağlantılar gerekiyor.
Dalga Hatinoğlu tarafından kaleme alınan bu makale, ilk olarak 17 Ekim 2026 tarihinde Iran International tarafından yayımlanmıştır.

